لیبەرالیزم

لیبەرالیزم، ژ تشتەکی تەنێ زێدەتر ئە. د هەر ڤەکۆلینا ژ نێز دە، خویا دکە کو د ناڤ ڤیزیۆنێن پەڤتێکلدار لێ جارنان ژی هەڤرکیدار دە دابەش دبە. د ڤێ ئەنتریێ دە ئەم دێ ل سەر نیقاشێند ناڤا کەڤنەشۆپیا لیبەرال دە هوور ببن. (1) ئەم سێ شرۆڤەیێن دەر بارێ گرێداییتیا بنگەهین ئا لیبەرالیزمێ ب ئازادیێ ڤە ددن بەر هەڤ. (2) ئەم لیبەرالیزما 'بەرێ' و یا 'نوو' ددن بەر هەڤ. (3) ئەم دپرسن کا لیبەرالیزم دۆکترینەکە 'گشتگر' ئە یان 'سیاسی' یە. (4) ئەم ب پرسێن ل سەر 'بەرگەها' لیبەرالیزمێ دقەدینن: گەلۆ لیبەرالیزم ل سەر هەموو مرۆڤاهیێ تێ سەپاندن؟ گەلۆ دڤێ هەموو جڤاتێن سیاسی لیبەرال بن؟ گەلۆ لیبەرالەک دکارە ب ئاوایەکی هەڤگر ژ ڤێ پرسێ رە ببێژە «نا» ؟ گەلۆ لیبەرالەک دکارە ب ئاوایەکی هەڤگر ژ ڤێ پرسێ رە ببێژە «ئەرێ»؟

• 1. نیقاشا ل سەر ئازادیێ
• 1.1 پێشقەبوولا ل لەها ئازادیێ
• 1.2 ئازادیا نەرێنی
• 1.3 ئازادیا ئەرێنی
• 1.4 ئازادیا کۆمارپارێز 
• 2. نیقاشا د ناڤبەرا 'بەرێ' و 'نها' دە
• 2.1 لیبەرالیزما کلاسیک
• 2.2 لیبەرالیزما نوو
• 2.3 تەئۆریێن لیبەرال ئێن ئەدالەتا جڤاکی
• 3. نیقاشا ل سەر گشتگرییا لیبەرالیزمێ
• 3.1 لیبەرالیزما سیاسی
• 3.2 ئەتیکا لیبەرال
• 3.3 تەئۆریێن لیبەرال ئێن نرخێ
• 3.4 مەتافیزیکا لیبەرالیزمێ
• 4. نیقاشال سەر بەرگەها لیبەرالیزمێ
• 4.1 گەلۆ د هەموو جڤاتێن سیاسی دە لیبەرالیزم هاتیە پەیتاندن؟
• 4.2 گەلۆ لیبەرالیزم تەئۆریەکە کۆزمۆپۆلیت ئە یان تەئۆریەکە ناڤەنددەولەتی یە؟
• 4.3 هەڤباندۆریا لیبەرال ب کۆمێن نە-لیبەرال رە: ناڤنەتەوەیی
• 4.4 هەڤباندۆریا لیبەرال ب کۆمێن نە-لیبەرال رە: ناڤخوەیی
• 5. ئەنجام
• بیبلیۆگرافی
• چاڤکانیێن دن ئێن ل سەر ئینتەرنەتێ

1. نیقاشا ل سەر ئازادیێ

1.1 پێشقەبوولا ل لەها ئازادیێ

ئب پێناسەیی،ئ مائورجە جرانستۆن دبێژە، ئلیبەرال، ئەو مرۆڤ ئە کو ب ئازادیێ باوەر دکەئ (1967: 459). کەسێن لیبەرال، پێشکیا ئازادیێ، ب دو ئاوایان وەکی نرخەکە سیاسی قەبوول دکن.

(ئ) کەسێن لیبەرال ب ئادەتی دپارێزن کو مرۆڤ ب ئاوایەکی خوەزایی د ئرەوشەکە ئازادیا تەکووز دە نە کو بێیی کو دەستوورێ بخوازن، ئان ژی گرێدایی ڤینا مرۆڤەکی دن بن … کرنێن خوە … چاوا مناسب ببینن وسا… ب رێ ئووپێک بکن…، ئ (لۆجکە، 1960 [1689]: 287). ملل ژی دۆز کریە کو ئ دڤێ بارێ ئیسباتکرنێ ل سەر کەسێن ل دژی ئازادیێ بە؛ ئەو ئێن کو هەر ژ یەک سینۆرکرن و قەدەخەیێ دپارێزن... فەرازیەیا پێشبیر (ئا پرۆر) ل هێلا ئازادیێ یە...» (1963، ج. 21: 262). رامانگەرێن لیبەرال ئێن داوی یێن وەکی ژۆئەل فەئنبەرگ (1984: 9)، ستانلەی بەنن (1988: 87) و ژۆهن راولس (2001: 44، 112) ژی ڤێ قەبوول دکن. لیبەرالیزم فەلسەفەیەکە وسا یە کو ب پێشانەیا ‘دڤێ دەستهلاتا سیاسی و هقووق پەیتاندی بەئ دەست پێ دکە. هەکە هەموەلاتی نەچار بن کو خوە راگرن، و نەمازە هەکە نەچار بن رادەستی دەستهلاتا کەسەکی دن بن، دڤێ سەدەمەک هەبە. دڤێ قەدەخەیێن ل سەر ئازادیێ بێن پەیتاندن.

(ئ) ئانگۆ، تەڤی کو ت کەس هۆببەس وەکی لیبەرال پێناسە ناکە ژی، سەدەم هەنە کو هۆببەس وەکی فیتکەرێ فەلسەفەیا لیبەرال بێ دیتن (بنر. والدرۆن 2001 ژی)، ژ بەر کو هۆببەس دپرسی کا هەموەلاتی ب کیژان هێجەتان ل هەمبەر سەروەر دەیندارێ گرێدایییێ نە. پرسا هۆببەس، ب ئاوایەکی ڤەشارتی، پێشقەبوولا کو دبێژە هەموەلاتی بەندەیێن قرال ئن رەد دکە؛ بەرەڤاژیێ ڤێ، قرال ژ ئالیێ هەموەلاتیان ڤە تێ هێزدارکرن، کو ب خوە، ئەساسێ خوە دە، د واتەیا خوەدیبوونا مافێ واتەدار ئا رەدکرنێ دە سەردەست ئن. د چاندا گەلەمپەر دە، ئەڤ نێرینا ل سەر تێکلیا هەموەلاتی و قرالان ب سەدسالان بوو درووڤ دگرت. ماگنا جارتا، رێزەپەیمانەک بوو کو د سالا 1215ان دا ژ بەر ناکۆکیێن د ناڤبەرا بەگان و قرال ژۆهن دا دەست پێ کر. ماگنا جارتا د داویێ دە دیار کریە کو قرال ب سەردەستیا هقووقێ ڤە گرێدایی یە. د 1215ان دە ماگنا جارتا، ژ داویێ زێدەتر، بەشەکە دەستپێکا ئارگومانێ بوو.، لێ بەلێ د ناڤینا 1300ان دە، تێگەهێن وەکی مافێ تاکەکەسی یێ دارزاندنا ژ هێلا ژووری ڤە، دارزاندنا ل گۆری ئووسلێ و وەکهەڤیا ل بەر هقووقێ ب ئاوایەکی خورتتر هاتبوون سازکرن. دهاتە دیتن کو ماگنا جارتا سەروەریێ نە تەنێ بەخشی ئەسیلان، لێ بەخشی «گەل» ژی دکە. د ناڤینا 1400ان دە، ژۆهن فۆرتەسجوئە، دادوەرێ سەرەکە یێ ئینگلیستانێ یێ سالێن 1442-1461ان ، دێ فەرقا د ناڤبەرا مۆنارشییەکە متلەق و یا سینۆردارکری (تهە دففەرەنجە بەتوەئەن ئان ئابسۆلوتە ئاند لمتەد مۆنارجهی) بنڤیسیا؛ بۆ سینۆردارکرنا مۆنارشیێ بانگەوازیەک ئە کو دکارە ب ئاوایەکی گومانبار وەکی تەمسیلکارێ دەستپێکا رامانا سیاسی یا ئینگلیستانێ بێ قەبوولکرن (سجهمدتز ئاند برەننان، 2010: بەش. 2).

هۆببەس، ب گشتی وەکی یەک ژ رامانگەرێن ئەول و مەزنترین ئێن پەیمانا جڤاکی تێ هەسباندن. ب ئادەتی، هۆببەس، وەکی پارێزڤانەکی سەروەریا متلەق ژی تێ دیتن. ل گۆری تەئۆریا هۆببەس ، دەستهلاتا لەڤاتهان، د رەهەندەکە تایبەت دە هەما هەما یەکە متلەق ئە: ب گۆتنەکە دن، لەڤاتهان خوەدیێ وێ کاربدەستیێ یە کو ژ بۆ پاراستنا ئاشتیێ چ پێویست بە دکارە بکە. ئەڤ ئارمانجا تایبەت، سینۆردارکرنێن دژوار ئێن ل سەر ئازادیێ ژی تێ دە، هەما هەما هەموو ناڤگینان دپەیتینە. دیسا ژی، بالا خوە بدنە سینۆردارییێن د ئارمانجێ بخوە دە ڤەشارتی. کارێ لەڤاتهان، بەردەوامکرنا ئاشتیێ یە: نە کرنا هەر تشتێ کو هێژایی کرنێ یە، لێ ب تەنێ پاراستنا ئاشتیێ یە. یا راست هۆببەسی، وی متلەقپارێزێ ناڤدار، مۆدەلەکە هکومەتێ یا کو ب ڤێ هێلا هەری گرنگ ڤە ب ئاوایەکی دژوار هاتیە سینۆردارکرن ب پێش خست.

لیبەرالێن پارادیگماتیک ئێن وەکی لۆجکە ژی وسا باوەر دکن کو سینۆردارییێن پەیتاندی ئێن ل سەر ئازادیێ گەلەکی کێم ئن. تەنێ هکومەتەکە سینۆردارکری دکارە بێ پەیتاندن؛ یا راست، پەیورا بنگەهین ئا هکومەتێ پاراستنا ئازادیا وەکهەڤ ئا هەموەلاتیان ئە. ژ بەر ڤێ، رێگەزا ئەدالەتێ یا یەکەم ئا ژۆهن راولس کو ب ئاوایەکی پارادیگماتیک لیبەرال ئە، وها یە: ئهەر کەسەک خوەدیێ وی مافی یە کو ب ئاوایەکی وەکهەڤ ببە خوەدیێ پەرگالەکە ئازادیا بنگەهین ئا بەرفرەهتر کو بۆ هەر کەسی ب پەرگالەکە هەڤتا رە هەڤاهەنگ ئە.ئ (راولس، 1999ب: 220).

1.2 ئازادیا نەرێنی

لێ بەلێ، لیبەرال، ل سەر تێگەها ئازادیێ ل هەڤ ناکن، و ژ بەر ڤێ ژی، ئیدەئالا لیبەرال ئا پاراستنا ئازادیا تاکەکەسی دکارە دەر بارێ پەیورا هکومەتێ دە رێ ل بەر تێگەهێن جودا ڤەکە. ئسائاهـ بەرلن، پشتگری دایە تێگەهەکە نەرێنی یا ئازادیێ:

د رەوشا ئاسایی دە، ب قاسی کو ت مرۆڤ ئان کۆما مرۆڤان مداخەلەیی تەڤگەرێن من ناکە ئەز وەکی ئازاد تێم هەسباندن. د ڤێ واتەیێ دە، ئازادیا سیاسی، تەنێ ئەو قاد ئە کو مرۆڤ بێیی کو ژ ئالیێ کەسێن دن ڤە وەرە ئاستەنگکرن دکارە تێ دە تەڤبگەرە. هەکە ئەز ژ ئالیێ کەسێن دن ڤە ژ کرنا وان تشتێن کو ئەز دکارم بکم بێم ئاستەنگکرن، ئەز وێ چاخێ نەئازاد ئم؛ و هەکە ئەڤ قاد ژ هێلا کەسێن دن ڤە ژ سینۆرێ کێمترین زێدەتر وەرە تەنگکرن، ئەز دکارم وەکی نەچارهشتی، ئان ژی، دبە کو، کۆلەکری بێم شایەساندن. لێ بەلێ، نەچارهشتن، نە تەرمەک ئە کو هەر شێوەیێ نەشیانیێ ڤەدهەوینە. هەکە ئەز ببێژم کو ئەز نکارم ژ 10 فەئەتان (304.8 سانتیمان) زێدەتر خوە هلاڤێژم، ئان ژ بەر کو کۆر ئم، نکارم بخوینم... دێ ئەجێب ببە کو ببێژم ئەز کۆلەکری مە ئان نەچارهشتی مە. نەچارهشتن، مداخەلەیا ب زانەبوون ئا مرۆڤێن دن ئێن ل هەمبەر قادا کو ئەز ب ئاوایەکی دن دکارم تێ دە تەڤبگەرم ئیما دکە. تەنێ هەکە هوون ژ هێلا مرۆڤێن دن ڤە ژ گهیشتنا ئارمانجەکی بێنە دوورخستن، ئازادی ئان سەربەستیا وە یا سیاسی نینە (بەرلن، 1969: 122).

ب یا بەرلن و پەیرەوێن وی، دلێ ئازادیێ، تونەبوونا نەچارهشتنا ژ هێلا کەسێن دن ڤە یە؛ ژ بەر ڤێ، پابەندبوونا دەولەتا لیبەرال بۆ پاراستنا ئازادیێ، د ئەساسێ خوە دە، کارێ دابینکرنا وێ یەکێ یە کو هەموەلاتی، ژ بلی بەهانەیێن مەجبوری، هەڤدو نەچار نەهێلن. هەکە ب ڤی ئاوایی بێ فەهمکرن، ئازادیا نەرێنی ئەو ئە کا کیژان ڤەبژێرک ب داخوازا مە رە هاتنە هشتن، ئان ب ئاوایەکی مسۆگەرتر، کا کیژان ڤەبژێرک، و ب کیژان بەهانەیێ، ژ هێلا چالاکیێن مرۆڤێن دن ڤە هاتنە ئاستەنگکرن، و ئەڤ، ب بکارانینا مە یا وان ڤەبژێرکان رە نە تێکلدار ئە (تایلۆر، 1979).

1.3 ئازادیا ئەرێنی

گەلەک لیبەرال، ب تێگەهێن ئازادیێ یێن 'ئەرێنیتر' رە ئەلەقەدار دبن. هەر چەند خویا یە کو رۆئوسسەئاو (1973 [1762]) تێگەهەکە ئەرێنی یا ئازادیێ، کو ل گۆری وێ دەما مرۆڤەک ل گۆری ڤینا خوە یا راستین (ڤینا گەلەمپەر) تەڤ بگەرە وەکی ئازاد تێ هەسباندن، پاراستیە ژی، تێگەها ئەرێنی هەری باش ژ هێلا هەگەلیێن نوو یێنبریتانی، وەکی تهۆماس هلل گرەئەن و بەرنارد بۆسانقوئەت (2001 [1923]) ڤە د داویا سەدسالا 19ان و دەستپێکا سەدسالا 20ان دە هاتیە پێشڤەبرن. گرەئەن دبێژە کو ئ...هەلبەت دڤێ بێ قەبوولکرن کو، ژ بلی تێکلیەکە جڤاکی و سیاسی یا مرۆڤەکی ب مرۆڤەکی دن رە، هەر بکارانینا تەرمێ [ئانگۆ، ‘ئازادیئیێ] مەتافۆرەکێ ڤەدهەوینە...ئەو، هەر تم...ژ مەجبووریەتێن ژ هێلا مرۆڤێن دن هن موئافیەتان ئیما دکە...ئ(1986 [1895]: 229). لێ بەلێ گرەئەن، ئانگاشتا خوە دۆماندیە کو هەکە مرۆڤەک دوچارێ نهچکەک یان هەوەسەکە کو نایێ کۆنترۆلکرن بە، دبە کو ئەوب ئاوایەکی دن نە ژ ئالیێ سیاسی ڤە لێ ژ ئالیێ دەروونناسیی ڤە نەئازاد بە. گرەئەن دۆز دکە کو کەسەکی وسا ئ... د رەوشا کەفیلەکی دە یە کو داخوازا یەکی دن پێک تینە، نە یا خوەئ (1986 [1895]: 228). وەک چاوا کو کۆلەیەک تشتێ کو ب راستی دخوازە ناکە، کەسەک ژی، ئەم بێژن ئالکۆلیکەک، ب هەوەسەکێ ددە دووڤ تەتمینەکێ، کو د داویێ دە، نکارە ل جهێ کو لێ دگەرە ببینە.

ب یا گرەئەن، مرۆڤەک تەنێ هەکە خوەبخوە ب رێ ڤە ببە ئان ژی خوەسەر بە ئازاد ئە. د تەئۆریا سیاسی ئا لیبەرال دە ئیدەئالەکا کەسەکی ئازاد هەیە کو تەڤگەرێن وی ب ئاوایەکی ئائیدی وی نە. د ڤێ واتەیێ دە ئازادیا ئەرێنی تێگەهەکە جەرباندنێ یە. مرۆڤەک، تەنێ هەتا ئاستا کو ب ئاوایەکی کاریگەر خوەبخوە و شێوەیاژیانا خوە دیار دکە ئازاد ئە (تایلۆر، 1979). مرۆڤەکی وسا نە د بن زۆرداریان دە یە، ب ئاوایەکی رەخنەیی ل سەر ئیدەئالێن خوە دهزرە و بێهزرباری ل پەی ئادەتان ناچە، و بۆ زەوقێن دەمکورت بەرژەوەندیێن خوە یێن دەمدرێژ پاشگوهـ ناکە. کۆکێن ڤێ ئیدەئالا ئازادیێ وەکی خوەسەریێ، نە تەنێ د تەئۆریا سیاسی یا رۆئوسسەئاو و کانت دە، لێ د ئۆن لبەرتی ئا ژۆهن ستوئارت ملل دە ژی هەنە. و ئەو، ئیرۆ د لیبەرالیزمێ دە خەتەکە سەردەست ئە کو دکارە د خەباتێن کەسێن وەکی س.ئ. بەنن (1988)، گەرالد دوۆرکن (1988) و ژۆسەپهـ راز (1986) ) دە بێ چاڤدێریکرن؛ د هەمان دەمێ دە ل گۆتارێن د جهرستمان ئاند ئاندەرسۆن (2005) دە ژی بنێرن.

تێگەها گرەئەن ئا ئازادیا ئەرێنی کو ل سەر خوەسەریێ هاتیە ئاڤاکرن، گەلەک جاران ب نۆسیۆنەکە ئازادیا 'ئەرێنی' تێ بکارانین: ئازادی، وەکی هێزا کاریگەر بۆ چالاکیان ئان ژی شۆپاندنا ئارمانجێن مرۆڤەکی. ب گۆتنێن سۆسیالیستێ ئینگلیز ر. هـ. تاونەی، ب ڤی ئاوایی ئازادی وەکی 'شیانا چالاکیێ' تێ فەهمکرن (1931: 221؛ بنر. گائوس، 2000؛ بەش. 5 ژی). ل سەر ڤێ تێگەها ئەرێنی، کەسەکی کو ئەندامتیا جۆئونتری جلوب لێ نەهاتبە قەدەخەکرن، لێ ژ بەر خزانیا خوە نکاربە پەرەیێ ئەندامتیێ بدە، نە ئازاد ئە کو ببە ئەندام: ئەو، بۆ چالاکیێ نە خوەدیێ هێزەکە کاریگەر ئە. د واتەیا هێزا کاریگەر بۆ چالاکیێ دە ئازادیا ئەرێنی، ئازادیێ ب چاڤکانیێن دارنگی ڤە ب ئاوایەکی پهێت گرێ ددە. (وەکی میناک، پەروەردەهی، دڤێ ب هێسانی بێ گەهشتن دا کو هەموو مرۆڤ بکارن شیانێن خوە ب پێش بخن.) تشتێ د بیرا هایەک دە ئەڤ تێگەها ئازادیا ئەرێنی بوو، دەما ئسرار دکر کو هەر چەند ئازادی و دەولەمەندی هەر دو تشتێن باش بن ژی… ژ هەڤ جودا دمیننئ (1960: 17-18). ل گۆری هایەک، دەولەمەندی شیانێ ب ئاوایەکی وسا ئیما دکە کو ئازادی نکارە بکە.

1.4 ئازادیا کۆمارپارێز

فکرەکە کەڤنتر ئا ئازادیێ یا کو د دەمێن داوی دە ژ نوو ڤە دەرکەتیە هۆلێ، تێگەها کۆمارپارێز، ئان ژی نوو-رۆمان ئا ئازادیێ یە کو کۆکێن خوە د نڤیسێن ججەرۆ و نججۆلۆ ماجهاڤەلل (1950 [1513] ) دە هەنە. ل گۆری پهلپ پەتتت،

«ل رۆمایێ دژرابەرا کەسێ لبەر، ئان ئازاد، بکارانینا کۆمارپارێز ئا سەرڤوس، ئان کۆلە بوو، و قەت نەبە هەتا دەستپێکا سەدسالا بۆری، واتەیا ئازادیێ یا سەردەست کو د کەڤنەشۆپیا کۆمارپارێز ئا درێژ دە بال کشاندیە، نە ژیینا د بن خزمەتا مرۆڤێن دن دە بوو: نە دوچاربوونا هێزا کێفی یا کەسەکی دن (پەتتت، 1996: 576).»

ل سەر ڤێ نێرینێ، دژرابەرا ئازادیێ سەروەری یە. نەئازادبوون، ئدوچاربوونا ئیرادەیەکە مهتەمەلەن ب کاپریس ئان دارازێن مرۆڤێن دن کو مهتەمەلەن ل گۆری خوە نەئ (پەتتت، 1997: 5). نەخوە هکومەتا ئیدەئال ئا ئازادیپارێز، ئەولە دکە کو تو کەس، هکومەت ژی تێ دە، ل سەر ت هەموەلاتیان نە خوەدیێ هێزا کێفی یە. ئەڤ، ب بەلاڤکرنا وەکهەڤ ئا هێزێ پێک تێ. هەر کەس خوەدی هێزەکە وسا یە کو هێزا کەسێن دن ئا ب ئاوایەکی کێفی مداخەلەیی چالاکیێن وی بکە بەرتەرەف بکە (پەتتت، 1997: 67).

تێگهانا کۆمارپارێز ئا ئازادیێ، ژ تێگهانێن گرەئەنی یێن ئەرێنی و نەرێنی جوداتر ئە. ژ ئازادیا ئەرێنی ئا گرەئەنی جوداتر، ئازادیا کۆمارپارێز، د سەری دە ب خوەسەریا ئاقلی، فەهمکرنا خوەزایا راستین ئا مرۆڤەکی، ئان ژی خوەبوونا مرۆڤ ئا بلندتر رە ئەلەقەدار نابە. دەما کو هەموو هێزا سەردەست تێ بەلاڤکرن، تەئۆریستێن کۆمارپارێز ب گەلەمپەری دەر بارێ ڤان ئارمانجان دە بێدەنگ دمینن (لارمۆرە 2001). بەرەڤاژیێ ئازادیا نەرێنی، ئازادیا کۆمارپارێز، بەریا هەر تشتی ئنە ل سەر مداخەلەیا راستین، لێ ل سەر هەساسیەتا بێیی بەرەڤانی یا ل هەمبەر موداخالەیێ» هوور دبە (پەتتت، 1996: 577). لەوما، وەکی بەرەڤاژیێ تێگهانا نەرێنی یا ئاسایی، د تێگهانا کۆمارپارێز دە ئیهتمالا مداخەلەیا کێفی ژی سینۆردارکرنا ئازادیێ یە. ژ بەر ڤێ، خویا یە ئازادیا کۆمارپارێز دەر بارێ ئیهتمالا مداخەلەیێ دە ئانگاشتەکە بلانی ڤەدهەوینە، و ئەڤ، ب پرانی د چارچۆڤەیا ئانگاشتێن دژراست ئێن تەڤلهەڤ دە تێ خەرجکرن. نە دیار ئە کا ئەڤ ئانگاشت دکارن ب تێرا خوە بێنە راڤەکرن ئان نا (گائوس، 2003؛ جف. لارمۆرە، 2004).

هن تەئۆریستێن کۆمارپارێز، وەکی قوئەنتن سکننەر (1998: 113)، مائورزۆ ڤرۆل (2002: 6) و پەتتت (1997: 8-11)، کۆمارپارێزیێ وەکی ڤەبژێرکەکە لیبەرالیزمێ دبینن. دەما کو ئازادیا کۆمارپارێز بۆ رەخنەکرنا ئازادیا بازارێ و جڤاکا بازارێ وەکی بنگەهەکێ تێ دیتن، ئەڤ ماقوول ئە (گائوس، 2003ب). لێ بەلێ، دەما کو لیبەرالیزم ب بەرفرەهتر تێ فەهمکرن، و نە ب ئازادیا نەرێنی و نە ژی ب جڤاکا بازارێ ڤە ئەو قاس ب نێز ڤە گرێدایی دبە، کۆمارپارێزی، ژ لیبەرالیزمێ نایێ ڤەقەتاندن (گهۆسهـ، 2008؛ رۆگەرس، 2008؛ لارمۆرە، 2001؛ داگگەر، 1997 ).

2. نیقاشا د ناڤبەرا 'بەرێ' و 'نوو' دە

2.1 لیبەرالیزما کلاسیک

ناخوە، تەئۆریا سیاسی یا لیبەرال، ل گۆری چاوانیا تێگهیشتنا ئازادیێ دابەش دبە. د کرداریێ دە، خەتەکە دن ئا فایێ یا هەیاتی، ب رەوشا ئەخلاقی یا ملکیەتا تایبەت و پەرگالا بازارێ رە ئەلەقەدار دبە. ل گۆری لیبەرالێن کلاسیک - لیبەرالێن 'بەرێ' - ئازادی و ملکیەتا تایبەت ژ نێزک ڤە تێکلداری هەڤ ئن. لیبەرالێن کلاسیک ژ سەدسالا 18ان هەتا رۆژا ئیرۆ ئسرار دکن کو پەرگالەکە ئابۆری یا ل سەر بنگەها ملکیەتا تایبەت هاتیە ئاڤاکرن، ب ئاوایەکی بێهەمپا ب ئازادیا تاکەکەسی ڤە هەڤگرتی یە، دەستوور ددە کو هەر یەک ژ وان ژیانا خوە چاوا مناسب دبینە ب وی ئاوایی بژی -بکارانینا کەدا خوە و سەرمایەیا خوە ژی تێ دە-. ب راستی ژی لیبەرال و ئازادیخوازێن کلاسیک گەلەک جاران دۆز کرنە کو ژ هێلەکێ ڤە د ئەساسێ خوە دە ئازادی و ملکیەت هەمان تشت ئن؛ وەکی میناک هاتیە نیقاشکرن کو هەموو ماف، مافێن ئازادیێ ژی تێ دە، تەشەیێن ملکیەتێ نە؛ هنەکێن دن ژی دۆز کرنە کو ملکیەت خوەبخوە تەشەیەکە ئازادیێ یە (گائوس، 1994؛ ستەئنەر، 1994). لەوما، پەرگالەکە بازارێ یا کو ل سەر ملکیەتا تایبەت هاتیە ئاڤاکرن وەکی تەمسیلا ئازادیێ تێ دیتن (رۆببنس، 1961: 104). هەتا کو مرۆڤ نە ئازاد بن کو پەیمانان چێکن و کەدا خوە بفرۆشن، داهاتا خوە ل گۆری دلێ خوە سەخبەری بکن یان ڤەبەرهێنانان چێبکن، و دەما کو سەرمایەیا خوە بەرهەڤ بکن د تەشەبسێ دە نە ئازاد بن، ئەو ب ئاوایەکی راستین ئازاد نینن.

لیبەرالێن کلاسیک ئارگومانەکە دویەم ئا کو ئازادیێ و ملکیەتا تایبەت ب هەڤ ڤە گرێ ددە ب کار تینن. ل شوونا کو ئسرار بکن کو ئازادیا بدەستخستن و بکارانینا ملکیەتا تایبەت تەنێ ئالیەکی ئازادیا مرۆڤان ئە، ئەڤ ئارگومانا دویەم ئسرار دکە کو ملکیەتا تایبەت ئازادیێ ب ئاوایەکی کاریگەر دپارێزە، و ت پاراستن بێیی ملکیەتا تایبەت نکارە کاریگەر بە. ل ڤر فکر ئەو ئە کو، بەلاڤبوونا هێزێ یا کو وەکی ئەنجاما ئابۆریا بازارا سەربەست ئا ل سەر بنگەها ملکیەتا تایبەت هاتیە ئاڤاکرن، ئازادیا بکەران ل هەمبەر بنپێکرنێن دەولەتێ دپارێزە. وەکی کو ف.ئا. هایەک دۆز دکە، ئهەکە ناڤگینێن چاپێ د بن کۆنترۆلا هکومەتێ دە بن ئازادیا چاپەمەنیێ، هەکە جهێن پێویست ئەو قاس د بن کۆنترۆلێ دە بن ئازادیا جڤینێ، هەکە ئاموورێن ڤەگوهاستنێ د بن یەکدەستیا هکومەتێ دە بن ئازادیا تەڤگەرێ نابەئ (1978: 149).

هەر چەند لیبەرالێن کلاسیک ل سەر گرینگیا بنگەهین ئا ملکیەتا تایبەت بۆ جڤاکا ئازاد ل هەڤ بکن ژی، کەڤنەشۆپیا لیبەرال ئا کلاسیک بخوە بەرهەڤۆکەکە نێرینان ئە، ژ یێن نێزکی ئانارشیزمێ هەتا یێن د سیاسەتا ئابۆریی و جڤاکی دە رۆلەکە گرینگ ددن دەولەتێ (ل سەر ڤێ بەرهەڤۆکێ، بنر. ماجک ئاند گائوس، 2004). د ئەنجاما ئازادیخواز ئا بەرهەڤۆکا لیبەرال ئا کلاسیک دە نێرینێن کو دەولەتان وەکی یەکدەستیێن مەشروو یێن دکارن ب ئەدالەتێ خزمەتێن بنگەهین ئێن پاراستنا مافان ب کار بینن دپەیتینە هەنە: هەکە بۆ پاراستنا کاریگەر ئا ئازادیێ و ملکیەتێ پێویست و بەس بە، باجکرن مەشروو یە. هنەکی دن بەر ب 'چەپێ' ڤە، ئەم راستی نێرینێن لیبەرال ئێن کلاسیک تێن کو نەمازە بۆ پەروەردەیا گشتی، و ب گەلەمپەریتر بۆ مالێن گشتی و بنەسازیا جڤاکی دەستوورێ ددن باجکرنێ. هنەکی دن بەر ب ئچەپێئ ڤە، هن نێرینێن لبەرال ئێن کلاسیک هەنە کو دەستوورێ ددن ئاستەکە ئەسخەری یا جڤاکی یا نەرم (وەکی میناک، هایەک، 1976: 87). پرانیا ئابۆریناسێن لیبەرال ئێن کلاسیک د سەدسالا 19ان دە هن پۆلیتیکایێن دەولەتێ یێن جهێرەنگ پەژراندنە کو نە تەنێ قانوونا تاوانان و بجهانینا پەیمانان، لێ بەلێ لیسانسکرنا پرۆفەسیۆنەلان، برێزککرنێن تەندورستیێ، ئەولەهیێ و شەواتێ، برێزککرنێن بانکاگەریێ، بنەسازیا بازرگانیێ (رێ، بەندەر و جهۆک) ژی ڤەدهەواندن، و گەلەک جاران سەندیکاییبوون تەشویق کرن (گائوس، 1983ب). هەرچقاس لیبەرالیزما کلاسیک، ئیرۆ گەلەک جاران ب ئازادیخوازیێ ڤە تێکلدار بە ژی، کەڤنەشۆپیا لیبەرال ئا کلاسیک ئا بەرفرەهتر، ب ئاوایەکی ناڤەندی ب باشترکرنا پرانیا چینا کارکەران، ژنان، چەرمرەشان، کۆچبەران و هود. رە ئەلەقەدار دبوو. ئارمانج، وەکی بەنتهام دبێژە، نە خزانترکرنا دەولەمەندان لێ، دەولەمەندترکرنا خزانان بوو (بەنتهام، 1952 [1795]: ج. 1، 226ن). د ئەنجامێ دە، لیبەرالێن کلاسیک، وەکهەڤکرنا دەولەمەندیێ و داهاتێ ل دەرڤەیی وەرگریا ئارمانجێن مەشروو یێن نەچارهشتنا هکومەتێ دهێلن.

2.2 لیبەرالیزما نوو

تشتێ کو وەکی لیبەرالیزما 'نوو'، 'رەڤیزیۆنیست'، 'دەولەتا کامرانیێ' ئان بەلکی هەری باش 'ئەدالەتا جڤاکی' تێ زانین، پرسیاریێ ل ڤێ گرێدانا نێزک ئا د ناڤبەرا ئازادیا کەسی و پەرگالا بازارا یا ل سەر ملکیەتا تایبەت هاتیە ئاڤاکرن دکە (فرەئەدەن، 1978؛ گائوس، 1983ب؛ پائول، مللەر ئاند پائول، 2007). سێ پێکەر، بۆ راڤەکرنا بەرزبوونا ڤێ تەئۆریا رەڤیزیۆنیست دبن ئالیکار. ئا یەکەم، لیبەرالیزما نوو، د دەستپێکا سەدسالا 20ان دە ب ئاوایەکی ئاشکەرە تەشەیەکە ل گۆری خوە دگرت، شیانا بازارا سەربەست ئا دۆماندنا تشتێ کو لۆرد بەڤەردگە (1944: 96) وەکی ئهەڤسەنگیەکە کامرانئ ب ناڤ دکر دهات رەخنەکرن. ب باوەریا کو بازارا ل سەر ملکیەتا تایبەت ئاڤاکری مەیلدارێ بێئیستکراریێ یە، ئان ژی دکارە، وەکی کەینەس دۆز کریە (1973 [1936])، د ناڤا هەڤسەنگیەکە ب بێکاریا زێدە دە بمینە، لیبەرالێن نوو، پێشی ل سەر بنگەها ئازموونی کەتنە گومانێ کو لیبەرالیزما کلاسیک بۆ جڤاکەکە بیستکرار و ئازاد بنگەهەکە مناسب بوویە. ل ڤر پێکەرا دویەم دکەڤە دەورەیێ: وەک چاوا کو لیبەرالێن نوو ئێدی باوەریا خوە ب بازارێ نەدانین، باوەریا وان ئا ب هکومەتێ وەکی ناڤگینەکە چاڤدێریا ژیانا ئابۆریی زێدە دبوو. ئەڤ، قسمەن ژ بەر تەجروبەیێن شەرێ جیهانی یێ یەکەم بوو، کو خویا دکر کو هەولدانێن هکومەتان بۆ پلانسازیا ئابۆریی ب سەر دکەتن (دەوەی، 1929: 551-60)؛ ژ ڤێ گرینگتر، ئەڤ ژ نوو ڤە نرخاندنا دەولەتێ، ژ هێلا دەمۆکراتیکبوونا دەولەتێن رۆژاڤایی و باوەریا کو رایەدارێن هلبژارتی ب راستی ژی دکارن ب گۆتنا ژ. ئا. هۆبسۆن ببن 'نوونەرێن جڤاکێ' (1922: 49) هاتیە تەشویقکرن. وەکی د.گ. رتجهە ئیلان کریە:

«تێ دیتن کو ل جهێ کو هکومەت ب تەمامی یان ژی ب پرانی د دەستێ چین ئان کاستا دەستهلاتدار دە یە، کو ئۆتۆریتەیا باڤکسالاری یان داپیری ب ئاوایەکی ماقوول ئان نە ماقوول ب کار تینە، ل دژی چالاکیێن ‘هکومەتێئ هن ئارگومان تێن بکارانین -ئارگومانێن ب ڤی رەنگی، ب قاسی کو دەولەت ب دەستێ گەل بخوە هەر کو دچە ب ئاوایەکی راستتر وەکی دەولەتا گەل تێ تەشەکرن، هێزا خوە ژ دەست ددن (1896: 64).»

پێکەرا سێیەم ئا د بن دەرباسداریا لیبەرالیزما نوو دە، مهتەمەلەن ئا بنگەهینترین بوو: باوەریەکە کو هەر دچە خورتتر دبە کو ژ بوونا ئپارێزڤانێ هەر مافێ دنئ گەلەکی دوور (ئەلی، 1992: 26)، مافێن ملکیەتێ، نەوەکهەڤیەکە هێزێ یا نەئادل مەزن دکە. ئەو، تەنێ وەکهەڤیەکە تەشەیی خورتتر دکن کو د کرداریا راستین دە، د ئەولەکرنا جورەیەکە ئازادیا ئەرێنی یا بۆ چینا کارکەران گرنگ ب ئاوایەکی سیستەماتیک ب بن دکەڤن. ئەڤ بابەت، بۆ تشتێ کو نها د سیاسەتا ئامەریکایێ دە ژێ رە 'لیبەرالیزم' تێ گۆتن ناڤەندی یە، کو پەسەندکرنەکە خورت ئا مافێن سڤیل و ئازادیێن کەسانە، ب بێئالیەکە، هەتا دژمناهیەکە، ل هەمبەر خوەدیتیا تایبەت ڤە گرێ ددە. تۆڤێن ڤێ لیبەرالیزما نووتر، دکارن د ئۆن لبەرتی ئا ملل دە بێن دیتن. هەرچەند ملل ئسرار دکە کو 'دۆکترینا ب ناڤێ بازرگانیا ئازاد' وەکی ‘رێگەزا ئازادیا تاکەکەسیئ ل سەر هیمێ ‘ب قاسی هەڤ ساخلەمئ روونشتیە ژی (1963، ج. 18: 293)، د وێ دە ژی ئسرار دکە کو پەیتاندنێن ئازادیا کەسانە و یا ئابۆریی ژ هەڤ جودا نە. و د پرنجپلەس ئۆف پۆلتجال ئەجۆنۆمی دە، ملل، ب بەردەوامی بال دکشینە کو ئەو پرسەکە ڤەکری یە کا ئازادیا کەسانە بێیی ملکیەتا تایبەت دکارە پێش ڤە بچە ئان نا (1963، ڤۆل. 2؛ 203-210). دێ راولس ڤێ نێرینێ ژ سەدسالەکێ زێدەتر پاشێ دیسا بینە سەر زمان (2001: پارچە: ئڤ).

2.3 تەئۆریێن لیبەرال ئێن ئەدالەتا جڤاکی

یەک ژ ئەنجامێن خەباتا مەزن ئا راولس، ئا تهەئۆری ئۆف ژوستجە (1999 [جارا ئەول د 1971ان دە هاتیە وەشاندن])، ئەو ئە کو 'لیبەرالیزما نوو' ل سەر پێشخستنا تەئۆریا ئەدالەتا جڤاکی هوور بوویە. ژ سالێن 1960ی ڤە، کو راولس دەست ب وەشاندنا هێمانێن تەئۆریا خوە یا نوو کر، فیلۆزۆفێن سیاسی یێن لیبەرال ل سەر ‘رێگەزا جوداهیێئ یا وی یا ناڤدار داهووراندن و نیقاش کرنە. ل گۆری ڤێ رێگەزێ، بنیادەکە بنگەهین ئا ئادل ئا جڤاکێ، نەوەکهەڤیێن جڤاکی و ئابۆریی، ب ئاوایەکی برێزک دکە کو ئاڤانتاژێن مەزنترین ببن کۆما نوونەری یا کو ل گۆری ئێن دن کۆما هەری خزان ئە (1999ب:266). ب یا راولس، تشتێ تێ فەرزکرن نە ئازادی یە، لێ بەلێ بەلاڤکرنەکە وەکهەڤ ئا داهات (ئا بنگەهین) و دەولەمەندیێ یە؛ نەوەکهەڤیێن ئادل تەنێ ئەو ئن کو بەندەواریێن دەمدرێژ ئێن مرۆڤێن هەری بێئاڤانتاژ ب ئاوایێ باشترین خورت دکن. وەکی کو راولس ژی دیتیە، رێگەزا جوداهیێ، بۆ رێگەزا هەڤبەریتیێ پەژراندنەکە گشتی ئاڤا دکە: دێ بنیادا بنگەهین ب ئاوایەکی وسا بێ ڤەراستکرن کو ت کۆمێن جڤاکی نکاربن ل خلافا بەرژەوەندیێن ئێن دن ب پێش ڤە هەرن (2001: 122-24). گەلەک پەیرەوێن راولس، ل گۆری پابەندبوونا وەکهەڤیێ، ل سەر ئیدەئالا هەڤبەریتیێ کێمتر سەکنینە (دوۆرکن، 2000). ئا راست، تشتێ کو بەرێ ژێ رە لیبەرالیزما 'دەولەتا کامرانیێ' دهاتە گۆتن، نها ب پرانی وەکی وەکهەڤیپارێزیا لیبەرال تێ بناڤکرن. لێ دیسا، بۆ رامانێن دیرۆکی یێن ل سەر جوداهیێ، ژ گۆتارا ژان نارڤەسۆن ئا ل سەر پاراستنا خویایی یا هۆببەس ئا دەولەتا کامرانیێ بنێرن (د ناڤ جۆئورتلاند 2018 دە).

و ب ئاوایەکی نەمازە مناسب: د خەباتا خوە یا پاشێ دە راولس ئسرار دکە کو کاپیتالیزما دەولەتا کامرانیێ بنیادەکە بنگەهین ئا ئادل ئاڤا ناکە (2001: 137-38). هەکە گوهارتۆیەکە کاپیتالیزمێ دێ وەکی ئادل بێ هەسباندن، دڤێ ئەو، تەڤی بەلاڤکرنەکە بەرفرەهـ ئا خوەدیتیێ، ‘دەمۆکراسیەکە خوەدان ملکیەتئ بە. ل گۆری راولس، رەژیمەکە سۆسیالیست ئا بازارێ، ژ کاپیتالیزما دەولەتا کامرانیێ ئادلتر ئە (2001: 135-38). زێدە نە ئەجێب ئە کو، لیبەرالێن کلاسیک ئێن وەکی هایەک (1976) ئسرار دکن کو هنگۆفا لیبەرال ئا مۆدەرن ئا ل هەمبەر 'لەیلانا ئەدالەتا جڤاکیئ، رێ ل بەر لیبەرالێن مۆدەرن ڤەدکە کو، وەکی چاڤدێریەکە دیرۆکی، گرێداییتیا ئازادیێ ب بازارەکە نەناڤەندیکری یا ل سەر ملکیەتا تایبەت هاتیە ئاڤاکرن پاشگوهـ بکن، کو ئەنجامێن گشتی نەپێشبینیبار ئن.

ژ بەر ڤێ، رۆبەرت نۆزجک (1974: 160فف)، ب ئاوایەکی بالکێش رێگەزا جوداهیێ یا راولس وەکی قالبگرتی لێ نە دیرۆکی دسەنفینە: بەلاڤکرنەکە وسا پێناسە دکە کو ت گرانیا ئەخلاقی ل مرۆڤێن کو مالێن تێن بەلاڤکرن هلدبەرینن بار ناکە. جوداهیەکە بەربچاڤ کو ژ ڤێ دەردکەڤە هۆلێ ئەو ئە کو تەئۆریا ئەدالەتێ یا لیبەرالیزما راولسی تەئۆریەکە دەر بارێ چاوانیا بەلاڤکرنا پاستایێ دە یە، ل ئالیێ دن تەئۆریا ئەدالەتێ یا لیبەرالیزما بەرێ تەئۆریەکە دەر بارێ چاوانیا تەڤگەرێن ل هەمبەر نانپێژان دە یە (سجهمدتز، 2022).

پرسگرێکا دەر بارێ رێگەزێن قالبگرتی ئەو ئە کو، ب گۆتنێن نۆزجک، ئازادی قالبان ئاجز دکە. ئت رێگەزێن رەوشا داوی یان رێگەزا ئەدالەتێ یا بەلاڤکرنێ یا قالبگرتی، نکارە بێیی مداخەلەیا بەردەوام ئا ل هەمبەر ژیانێن مرۆڤان بێ پێکانینئ (1974: 163). بۆ کو برەسمینە، نۆزجک ژ وە دخوازە هوون بسێورن کو جڤاکێ ب سایا رۆناهیا رێگەزا کو وە تەرجیهـ کریە قالبەکە تەکووز ئا ئەدالەتێ ب دەست خستیە. پاشێ کەسەک دۆلارەکێ تەکلیفا ولت جهامبەرلائن دکە کو ئیمتیازا تەماشەیا باسکەتبۆل لەییستنا ولت ب دەست بخە. هەتا کو ئەم پێ دهەسن، هەر جارا کو ولت شۆوەکێ دکە، هەر یەک ژ هەزاران مرۆڤ دۆلارەکی ددن ولت. ولت دەولەمەند دبە. بەلاڤکرن، ئێدی نە وەکهەڤ ئە و ت کەس گازنجان ناکە. پرسا نۆزجک: هەکە ئەدالەت قالبەک بە کو د هەر کێلیەکە دیارکری دە دکارە پێک بێ، هەکە هوون تەکووزیێ ب دەست بخن دێ چ ببە؟ دڤێ هوون هەر تشتی قەدەخە بکن -نە بێهتر بەرخوارن، ئافراندن، بازرگانی، هەتا نە بێهتر دایین ژی -دا کو قالبێ تەکووز ئاجز نەکن؟ ئاگاهداری: نۆزجک نە دۆز و نە ژی فەرز دکە کو مرۆڤ دکارن هەر چ دخوازن دکارن ب ملکێ خوە وێ بکن. نۆزجک، ب بیرخستنا لێهووربوونا ل سەر گرێدایینا مافێن ملکیەتێ ب ئازادیێ ڤە کو د تەشەیا کلاسیک دە لیبەرالیزمێ ڤەدژەنینە، دەستنیشان دکە کو هەکە تشتەک تەنێ هەبە کو مرۆڤ دکارن بکن، هەتا تشتێ تەنێ کو ئەو دکارن ب ئاوایەکی ئازاد بکن ئەو بە کو دراڤەکی هەسنی بدن لیستکڤانەکی، ناخوە هەتا ئەو ئازادیا بچووکترین ژی دێ، ب دەمێ رە، قالبێ تەرجیهکری نەرهەت بکە. نۆزجک مافدار ئە کو دبێژە هەکە ئەم ل سەر زوولێن دەمێ بسەکنن، ئەم دێ ل سەر کێلیێن ئیزۆلەکری بسەکنن و دێ کێلیان زێدە جدی بگرن؛ لێ بەلێ تشتێ گرنگ نە قالبێ هەلوەستا د دەمەکە دیار دە یە، لێ قالبێ کو مرۆڤ ب دەمێ رە ل هەمبەر هەڤدو چاوا تەڤدگەرن ئە. هەتا ئازادیێن بچووکترین ژی دکارن قالبەکی کێلیەکە ستاتیک ئاجز بکن. لێ بەلێ، ب هەمان نیشانەیێ، سەدەم تونە کا چما دڤێ ئازادی تەڤگەرەکە ئادلانە یا دۆمدار ئاجز بکە. وەکی میناک، رێگەزەکە ئەخلاقی کو جوداکەریا نژادی قەدەخە دکە، ت رەوشێن داوی یێن تایبەت دەستنیشان ناکە. نۆزجک رێگەزا ب ڤی رەنگی وەکی ب ئاوایەکی لاواز قالبگرتی، ل هەمبەر دیرۆکێ و هەر وەکی ل هەمبەر قالبێ هەساس پێناسە دکە، و ئیدەئالەکێ دەستنیشان دکە کا دڤێ مرۆڤ، بێیی دەستنیشانکرنا بەلاڤکرنەکە رەوشا داوی، چاوا بێنە مامەلەکرن. ئەو، بێیی کو قالبەکی دەستنیشان بکە، ل قالبێ باندۆر دکە. و هەکە رێگەزەکە کو جوداکەریا نژادی قەدەخە دکە، ژ بلی دەستوەردانا قانوونی، ب رێیا پێشڤەچوونا چاندی بکەڤە ناڤ جڤاکەکێ، هەوجەداریا ت دەستوەردانان نابە. ناخوە، هەر چەند نۆزجک جارنان وەکی کو رەخنەیێن وی دکارن ل هەموو قالبان بێنە سەپاندن داخڤە ژی، دڤێ ئەم قەبوولا وی یا کو دۆز دکە کو قالبێن ئلاوازئ ب ئازادیێ ڤە هەڤاهەنگ ئن جدی بگرن. هنەک، ل گۆری ناسکرن و دۆماندنا خوە، دکارن ئازادیێ تەشویق بکن. بنر. سجهمدتز (2006: بەش. 6). بۆ خەباتێن لیبەرالێن مۆدەرن ئێن ب لێکۆلینا ل سەر رەهەندێن وەکهەڤیێ یێن نۆزجک، کو ب ئاوایەکی ماقوول دکارە وەکی لیبەرال بێ هەسباندن، ئۆلان دانە ل ئاندەرسۆن (1999)، یۆئونگ (1990) و سەن (1992) ژی بنێرن.

ل گۆری ڤێ، هەرچقاس ئەم مافێ نۆزجک تەسلیم بکن کو رێگەزێن زوولێن دەمێ د ژیانا رۆژانە دە دەستوورێ ددن دەستوەردانێن موئەزەم، دۆمدار و نەتەهەملبار ژی، هن سەدەم هەنە ئەم گومان بکن کو راولس دل کریە کو نێرینەکە وها بپەژرینە. راولس، د گۆتارا خوە یا یەکەم دە گۆتبوو کو، ئەم نکارن ب ڤەکۆلینا د کێلیەکێ دە ئادلبوونا رەوشەکێ دیار بکنئ (1951: 191). ب سالان دووڤ رە، راولس گۆت کو، ئخەلەت ئە کو مرۆڤ ل سەر پۆزیسیۆنێن گۆرکەسی ئێن تاکەکەسان هوور ببە و شەرت بکە کو هەر گوهەرین، دەما وەکی کراریەکە تەکانە یا ئیزۆلەکری بێ هزرکرن، د ناڤا خوە دە ئادل بە. تشتێ دڤێ بێ دارزاندن، ڤەراستکرنا بنیادا بنگەهین ئە، و دڤێ ژ ئالیێ نێرینەکە گشتی ڤە بێ دارزاندنئ (1999ب: 76). لەوما، ب یا راولس کارێ بنیادا بنگەهین، نە ئەو ئە کو هەر کراری ل گۆری ئاڤانتاژا چینا کارکەران، هەتا ئاڤانتاژا هەر ژ یەک ئەندامێن چینێ، بێ پێکانین. راولس ژ ڤێ زێدەتر راستیبینپارێز بوو. ل جهێ ڤێ، تشتێ کو ژێ تێ پایین دا بۆ چینا کارکەران وەکی چینەکێ هاڤلدار ببە، مەیلداریا جڤاکێ یا ب دەمێ ڤە یە. هەلبەت راولس ب ئاوایەکی وەکهەڤیپارێز بوو، لێ قالبێ راولس دخوەست پەسەند بکە، قالبەکی ستاتوویا وەکهەڤ بوو، ب قاسی کو ل تێکلیەکە بەردەوام دهات سەپاندن، ل بەلاڤکرنەکێ نەدهات سەپاندن. ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو رەخنەیا نۆزجک بێواتە یە. نۆزجک نیشان دا کا تەئۆریەکە ڤەبژێرکی چاوا خویا دکە، و ولت جهامبەرلائن، ل گۆری ئاوایێ کو راولس دکارە بپەژرینە، ب واتەیەکە زەخمتر وەکی کەسەکی جودا (کو ب دەینێن نەدیار نە دەیندارێ جڤاکێ یە) شایەساند. ل گۆری نۆزجک، ئاڤانتاژێن ولت نە ئەو تشت ئن کو ولت ل سەر ماسەیێ دبینە؛ لێ ئاڤانتاژێن ولت ئەو تشت ئن کو ولت تینە سەر ماسەیێ. و رێزگرتنا ل هەمبەر تشتێن کو ولت تینە سەر ماسەیێ، پوختەیا رێزگرتنا ل هەمبەر ولت وەکی کەسەکی جودا یە. قسمەن ژ بەر نۆزجک، وەکهەڤیپارێزێن ئیرۆ، نها قەبوول دکن کو هەر وەکهەڤیا هێژایی بەندەواریێ، وەکی تایبەتیەکە بەلاڤکرنا زوولا دەمێ، دێ ل سەر ئەدالەتێ کێمتر، و ل سەر چاوانیا مامەلەیا ل هەمبەر مرۆڤان زێدەتر هوور ببە: کا ئەو بۆ تەڤکاریێن وان چاوا تێن خەلاتکرن، و کا چاوا ب دەمێ رە تێن شیانکرن دا تەڤکاریێن هێژایی خەلاتکرنێ بکن (سجهمدتز، 2006).

3. نیقاشا ل سەر بەرفرەهیا لیبەرالیزمێ

3.1 لیبەرالیزما سیاسی

هەر کو خەباتا وی پێش ڤە چوو، راولس (1996: ژ ر. 5ان پێ دە) ئسرار کر کو لیبەرالیزما وی نە دۆکترینەکە 'بەرفرەهـ' ئە، ئانگۆ، نە یەکە وسا یە کو تەئۆریەکە گشتی یا نرخێ، تەئۆریەکە ئەتیکێ، ئەپیستەمۆلۆژیەکێ، ئان ژی مەتافیزیکا نیقاشبار ئا کەس و جڤاکێ ڤەدهەوینە. جڤاکێن مە یێن مۆدەرن، کو ب 'پرانیپارێزیەکە ماقوول' تێن پێناسەکرن، ژخوە ب دۆکترینێن وها داگرتی نە. ئارمانجا لیبەرالیزما سیاسی نە ئەو ئە کو دۆکترینەکە دن ئا مەزهەبی زێدە بکە، لێ پەیداکرنا چارچۆڤەیەکە سیاسی یە کو د ناڤبەرا ڤان دۆکترینێن بەرفرەهـ ئێن نیقاشبار دە بێئالی یە (لارمۆرە، 1996: ژ ر. 121ان پێ دە). فکرا راولس ئا بۆ تێگهانەکە سادە سیاسی یا لیبەرالیزمێ، خویا یە ژ تەئۆریێن لیبەرال ئێن کەڤنەشۆپی کو ل ژۆر هاتنە نیقاشکرن هشکتر ئە، و ب پرانی ب رێگەزێن ماکەزاگۆنی یێن کو پشتگریێ ددن ئازادیێن بنگەهین ئێن سڤیل و پێڤاژۆیا دەمۆکراتیک ڤە سینۆردار ئە.

گائوس (2004) دۆز دکە کو جوداهییا د ناڤبەرا لیبەرالیزما 'سیاسی' و یا 'بەرفرەهـ' دە پر تشتان ژ دەست ددە. تەئۆریێن لیبەرال بەردەوامیەکە بەرفرەهـ پێک تینن؛ ژ یێن کو پەرگالێن فەلسەفی یێن تەکووز ئاڤا دکن، هەتا یێن خوە دسپێرن تەئۆریەکە تەمام ئا نرخێ و باشیێ، هەتا یێن خوە دسپێرن تەئۆریەکە راستیێ (لێ نە باشیێ)، و هەتا یێن دخوازن ببن تەمامی دۆکترینێن سادە سیاسی. دیسا ژی، گرنگ ئە کو مرۆڤ تەقدیر بکە، هەرچقاس ئەم لیبەرالیزمێ د سەری دە وەکی تەئۆریەکە سیاسی دنرخینن ژی، ئەو ب تەئۆریێن بەرفرەهتر ئێن ئەتیکێ، نرخێ و جڤاکێ رە تێکلدار بوویە. ب راستی، گەلەک کەس باوەر دکن کو لیبەرالیزم نکارە خوە ژ ڤان هەموو پابەندبوونێن مەتافیزیکی (هامپتۆن، 1989) ئان ژی ئەپیستەمۆلۆژیک (راز، 1990) ئێن نیقاشبار خەلاس بکە.

3.2 ئەتیکا لیبەرال

ل سەر شۆپا ولهەلم ڤۆن هومبۆلدت (1993 [1854])، ملل، د ئۆن لبەرتی دە دۆز دکە کو یەک ژ بنگەهێن پەسەندکرنا ئازادیێ (ملل باوەر دکە کو گەلەک بنگەهـ هەنە)، باشیا پێشخستنا تاکەکەسیتیێ و هلبەرانا زەرەنگیان ئە:

تاکەکەسیتی، ب پێشکەتنێ ڤە هەمان تشت ئە، و... ئەو تەنێ هلبەرانا تاکەکەسیتیێ یە، کو مرۆڤێن پێشکەتی هلدبەرینە، ئان ژی دکارە هلبەرینە... بۆ هەر یەک ژ رەوشێن کارێن مرۆڤی ژ ڤێ زێدەتر چ دکارە وەرە گۆتن؟ : ئەو رەوش، مرۆڤان خوەبخوە نێزکی تشتێ باشترین دکە، کو ئەو دکارن بگهیژن. ئان ژی بۆ ئاستەنگکرنەکە باشیێ ژ ڤێ خرابتر چ دکارە وەرە گۆتن؟ : ئەو رەوش، پێشیێ ل باشیێ دگرە (ملل، 1963، ج. 18: 267).

ئەڤ نە تەنێ تەئۆریەکە دەر بارێ سیاسەتێ دە یە: ئەو، ل سەر باشیێ تەئۆریەکە خورت، تەکووزپارێز و ئەخلاقی یە. ل سەر ڤێ نێرینێ، تشتێ راست یێ کو دڤێ بێ کرن ئەو ئە کو پێشڤەچوون ئان تەکووزی ب پێش ڤە بێ برن، لێ تەنێ رەژیمەکە کو بۆ هەر کەسەکی دکارە ئازادیەکە بەرفرەهـ ئەولە بکە دکارە ڤێ یەکێ پێک بینە (والل، 1998). ڤێ ئیدەئالا ئەخلاقی یا تەکووزیا مرۆڤی و پێشڤەچوونێ، د داوییا سەدسالا 19ان دە و د پرانیا سەدسالا 20ان دە رامانگەریا لیبەرال دۆمینە کرنە: نە تەنێ ملل، ت.هـ. گرەئەن، ل.ت. هۆبهۆئوسە، بەرنارد بۆسانقوئەت، ژۆهن دەوەی و هەتا راولس گرێداییتیا خوە بۆ گوهارتۆیێن ڤێ ئەتیکا تەکووزپارێز نیشان ددن، و ئانگاشت دکن کو ئەو ژ بۆ پەسەندکرنا رەژیمەکە مافێن لیبەرال بنگەهەکێ پەیدا دکە (گائوس، 1983ا). و ئەو ژ بۆ ئالیگرێن خوەسەریا لیبەرال ئا کو ل ژۆر هاتیە نیقاشکرن و هەر وها ژ بۆ تەئۆریستێن 'فەزیلەتا لیبەرال' ئێن وەکی وللام گالستۆن (1980) تشتەکی بنگەهین ئە. نێرینا کو دبێژە ژیانا باش ئەو ئە کو بڤێنەڤێب ئاوایێ ئازاد هاتیە هلبژارتن ئە کو کەسەک د چارچۆڤەیا پلانەکە ژیانێ دکارە تێ دە زەرەنگیێن خوە یێن تەکانە ب پێش ڤە ببە، مهتەمەلەن د سەدسالا بۆری دە ئەتیکا لیبەرال ئا سەردەست بوو.

زەهمەتییا سەرەکە یا ل دژی ستاتوویا تەکووزپارێزیا مللی یا وەکی ئەتیکا لیبەرال ئاشکەرە ژ پەیمانگەری/پەیمانپارێزییا ئەخلاقی تێ کو دکارە ب ئاوایەکی پر گشتی وەکی گوهارتۆیێن 'کانتی' و 'هۆببەسی' بێ دابەشکرن. ل گۆری پەیمانگەریا کانتی، ئ جڤاک ژ پرانیتیا مرۆڤێن کو هەر یەک خوەدیێ ئارمانج، بەرژەوەندی و تێگەهێن باشیێ یێن خوە نە پێک تێ، دەما ل گۆری رێگەزێن کو خوەبخوە ناسپێرن تێگهانەکە تایبەت ئا باشیێ یا ب پێش ڤە هاتیە فەرزکرن، وێ چاخێ هەری باش تێ ڤەراستکرن...ئ (ساندەل، 1982: 1). ل سەر ڤێ نێرینێ، رێزگرتنا ل هەمبەر کەسیتیا مرۆڤێن دن، ژ مە دخوازە دا ئەم ژ فەرزکرنا نێرینێن خوە یێن دەر بارێ ژیانا باش ل سەر وان دوور بسەکنن. تەنێ رێگەزێن کو دکارن بۆ هەر کەسی بێن پەیتاندن، دکارن ل هەمبەر کەسیتیا هەر کەسەکی رێزدار بن. ب ڤی ئاوایی، ئەم دبن شاهدێ مەیلا تەئۆریا لیبەرال ئا نوو (رەئمان، 1990؛ سجانلۆن، 1998)، کو دخوازە پەیمانا جڤاکی ژ ڤەگۆتنەکە دەولەتی ڤەگوهەرینە سەر پەیتاندنەکە گشتی یا ئەخلاقێ، ئان ژی قەت نەبە یا ئەخلاقا جڤاکی. لێ بەلێ، ئەڤ نە ئینکارکرنا وێ یە کو لیبەرالیزم بەریا هەر تشتی، د ئەساسێ خوە دە نێرینەکە وسا یە کو دۆز دکە کو تشتەکی وەکی ‘ب کار و بارێ خوە ڤە مژوولبوونئ هەیە، و قادەک هەیە کو ئەم تێ دە خوەدیێ مافێ گۆتنا «ئەڤ، ژیانا من ئە» نە، و ل ئالیێ دن ڤە ژی ڤەخوەندنێن بۆ پەیتاندنا خوەبخوە ب ئاوایەکی نازک رەد بکن. لیبەرالیزم ئەو فکر ئە کو هەوجەداریا بۆ پەیتاندنا جڤاکی سینۆردار ئە.

ل دژی ڤێ، پەیمانگەریا هۆببەسی یا ئاشکەرە، تەنێ فەرز دکە کو تاکەکەس ل پەی بەرژەوەندیێن خوە دچن، و ب ئاوایەکی راست تێدگهیژن کو شیانا هەر کەسەکی یا ب ئاوایەکی کاریگەر شۆپاندنا بەرژەوەندیێن خوە، ژ ئالیێ چارچۆڤەیەکە نۆرمان ڤە تێ خورتکرن کو ژیانا جڤاکی ساز دکە و فێکیێن هەڤکاریا جڤاکی دابەش دکە (گائوتهەر، 1986؛ هامپتۆن، 1986؛ کاڤکا، 1986). ئەخلاق، وێ دەمێ، چارچۆڤەیەکە هەڤبەش ئە کو بەرژەوەندیا هەر کەسەکی ب پێش ڤە دبە. ئانگاشتا پەیمانگەریا هۆببەسی یا بوویینا تێگهانەکە ئاشکەرە یا لیبەرال ئا ئەخلاقێ، ژ گرنگیا ئازادیا تاکەکەسی و ملکیەتێ یا د چارچۆڤەیەکە وها هەڤبەش دە دەردکەڤە هۆلێ: تێ دۆزکرن کو تەنێ پەرگالێن نۆرمان ئێن ئازادیەکە بەرفرەهـ ددە هەر کەسەکی دا بەرژەوەندیێن خوە ل گۆری دلێ خوە بشۆپینە، د ناڤ هێمانێن بەرژەوەندیپارێز دە دکارە ببە هەیبەرەکە هەڤرامانیێ (جۆئورتلاند، 2008؛ گائوس، 2012؛ ردگە، 1998؛ گائوتهەر، 1995). پرسگرێکا بەردەوام ئا پەیمانگەریا هۆببەسی، ئاقلیتیا خویایی یا کۆیساندنێ یە: هەکە هەر کەس (ئان ژی تێرا خوە کەس) ل گۆری شەرتێن پەیمانێ تەڤ بگەرە، و ب ڤی ئاوایی پەرگالا جڤاکی پێک بێ، ل جهێ کو ب رێیا تەڤگەرینا ب ڤی قەزەنجێ بێ دەستخستن، ژ پەیمانێ ڤەگەرین و تەڤگەرا بێئەخلاقی دکارە وەکی ئاقلی خویا بکە. ئەڤ د ئەساسێ خوە دە ئارگومانا 'ئەهمەقێ' هۆببەس ئە، و ژ هۆببەس (1948 [1651]: ژ ر. 94ان پێ دە) هەتا گائوتهەر (1986: ژ ر. 160ان پێ دە) رامانگەرێن هۆببەسی هەول دانە کو بەرسڤا ڤێ بدن.

3.3 تەئۆریێن لیبەرال ئێن نرخێ

ب ڤەگەرینا ژ راستیێ بەر ب باشیێ ڤە، ئەم دکارن بۆ تەئۆریا لیبەرال ئا نرخێ سێ بەرەندامێن سەرەکە دەستنیشان بکن. مە یا یەکەم ژخوە راڤە کریە: تەکووزپارێزی. ب قاسی کو تەکووزپارێزی تەئۆریەکە چالاکیا راست ئە، ئەو دکارە وەکی ڤەگۆتنەکە ئەخلاقێ ژی وبێ دیتن. لێ بەلێ، ئەو ب ئاوایەکی ئاشکەرە ڤەگۆتنەکە راستیێ یە کو تەئۆریەکە نرخێ یان باشیێ فەرز دکە: نرخا داوین ئا مرۆڤی کەسایەتیەکە پێشکەتی یان ژی ژیانەکە خوەسەر ئە. دو ڤەگۆتنێن دن ئێن لیبەرال هەنە، کو ب ڤێ تەئۆریا نرخێ یا هەیبەرپارێز رە دکەڤن هەڤرکیێ: پرانیپارێزی و بکەریپارێزی.

د پاراستنا خوە یا ناڤدار ئا ئازادیا نەیینی دە، بەرلن ئسرار دکر کو نرخ ئان ژی ئارمانج پرژمار ئن، و وێدەترێ ، شۆپاندنا ئارمانجەکی مەجبوورەن نەگهیشتنا یێن دن ئیما دکە. ل گۆری ڤێ، ئارمانج ل هەڤ دقەلبن. ب گۆتنێن ئابۆریی ڤە، شۆپاندنا ئارمانجەکی مالیەتێن فرسەندی دەردخە هۆلێ: شۆپاندنێن بۆری، کو ب ئاوایەکی بێکەسانە نکارن وەکی کێمنرخ بێنە نیشاندان. ژ بۆ رێزکرنا ئارمانجان، و هەروها بۆ بدەستخستنا وان هەموویان، ت رێیێن ناڤکەسانە یێن پەیتاندبار نینن. دڤێ هەر کەسەک خوە بۆ هن ئارمانجان بنەزرینە، تەڤی ب مالیەتا ونداکرنا یێن دن. وێ هنگێ، بۆ پرانیپارێزان خوەسەری، تەکووزی ئان پێشڤەچوون، نە هەوجە یە کو ل سەر زەوقێن هەدۆنیستیک، پاراستنا هاوردۆرێ ئان وەکهەڤیا ئابۆریی بێنە رێزکرن. ئەو هەموو بۆ گرێداییتیا مە پێشبازیێ دکن، لێ ژ بەر کوئەو نە بەراوردی نە، ت ڤەبژێررک نکارن ب ئاوایێ ناڤکەسانە پەیتاندبار بن.

پرانیپارێز نە بکەریپارێز ئە: ژ بەر کو نرخ پر ئن، د پێشبازییێ دە نە و نەپیڤانباری نایێن وێ واتەیێ کو ئەو ب ئاوایەکی خوە دسپێرن تەجروبەیێن بکەری. لێ ئانگاشتا کو دبێژە تشتێ کو مرۆڤ قیمەتێ ددێ ل سەر بنگەها تەجروبەیێن کو ژ مرۆڤەکی بۆ مرۆڤەکی دگوهەرن دسەکنە، دەمەکە درێژ ئە کو بوویە بەشەکە کەڤنەشۆپیا لیبەرال. ل گۆری هۆببەس، تشتێ کو مرۆڤ قیمەتێ ددێ، ب تشتێ کو مرۆڤ دخوازە ڤە گرێدایی یە (1948 [1651]: 48). لۆجکە ئ تەئۆریەکە چێژی یا نرخێئ ددە بەر چاڤان:

زێهن خوەدیێ ئیشتەهەکە جودا یە، و ئارک ژی وسا؛ و دەما هوون هەول ددن دا هەر کەسی ب دەولەمەندی ئان شانێ کێفخوەش بکن (کو هن کەس بەختەواریا خوە د ڤان دە دبینن)، هوون دێ ب قاسی هەولدانا قەداندنا برچیتیا هەموو کەسان ب پەنێر ئان ئستاکۆز    بەیخوودە ل بەر خوە بدن؛ هەرچقاس ئەو بۆ هن کەسان خوارنێن خوەش و چێژدار بن ژی، بۆ هن کەسێن دن پر ڤەرشۆک و کەرهـ ئن: و گەلەک مرۆڤ دێ ژ بەر سەدەمەکێ گازنجێن زکەکی برچی تەرجیها [سج] ڤان خوارنان بکن، کو پر کەسان وەکی خوارنێن جەژنێ نە. ب من، ژ بەر ڤێ یەکێ بوویە کو فیلۆزۆفێن بەرێ بەیخوودە پرسیار کرنە کا سومموم بۆنوم د دەولەمەندیان، ئان چێژێن بەدەنی ئان فەزیلەت ئان ژی د رامانێ دە یە: و وان دکاری ب ئاوایەکی ماقوول ل سەر نیقاش بکرانا، کا چێژا باشترین دکارە د سێڤ، ئالووجە یان بندەقان دە بێ دیتن؛ و ل سەر ڤێ د ناڤ مەزهەبان دە خوە بەلاڤ بکرانا. چکو... چێژێن خوەش نە ​​ب تشتان بخوە، لێ ب قەبوولا وان یا ژ ئالیێ ئارکێن تێڤەل ئێن تایبەتی ڤە گرێدایی یە، کو گوهەرتۆیەکە مەزن ڤەدهەوینە... (1975 [1706]: 269).

تەکووزپارێز، پرانیپارێز و بکەریپارێز ل سەر وێ خالا هەیاتی ل هەڤ دکن: خوەزایا نرخێ وسا یە کو مرۆڤێن ماقوول ل رێیێن جودا یێن ژیانێ دگەرن. بۆ تەکووزپارێز، ئەو ژ بەر وێ یە کو هەر کەسەک خوەدی شیانێن بێهەمپا یە کو پێشکەتنا وان نرخێ ددە ژیانا وی؛ بۆ پرانیپارێز، ئەو ژ بەر وێ یە کو نرخ پر ئن و ب ناکۆک ئن کو ژیانا ت کەسی نکارە وان هەموویان بگرە ناڤ خوە ئان ژی د ناڤ وان دە هلبژارتنا راست ئا ناڤکەسانە بکە؛ و بۆ بکەریپارێز، ئەو ژ بەر وێ یە کو رامانێن مە یێن تشتێن هێژا ژ خوەستەک ئان چێژێن مە دەرتێن، و ئەو ئەڤان ل گۆر تاکەکەسان دگوهەرن. ژ بەر ڤێ، هەر سێ نێرین ژی وێ رامانا بنگەهین ئا لیبەرال دپارێزن کو مرۆڤ ب ئاوایەکی ئاقلانە شێوازێن ژیانێ یێن جودا دشۆپینن. لێ د ناڤا خوە دە فکرێن باشیێ یێن وها نە ئەتیکێن لیبەرال ئێن تەمام ئن، ژ بەر کو ئەو هەوجەیێ ئارگومانەکە زێدەتر ئن دا نرخێن لیبەرال ب نۆرمێن ئازادیا وەکهەڤ ڤە گرێ بدە و هەروها ب رامانا کو مرۆڤێن دن تەنێ ژ بەر نرخێن خوە رێزگرتنەکێ و هورمەتەکێ هەق دکن. بێ گومان، خویا یە بەرلن باوەر دکە کو ئەڤ ئارگومانەکە پر لەزگین ئە: پرانیا بنگەهین ئا ئارمانجان، رێ ل بەر سەردەستیا سیاسی یا ئازادیێ ڤەدکە (وەکی میناک بنر. گرای، 2006). بەرلن باوەر دکە کو گارانتیکرنا هەر ژ یەک پیڤانا ئازادیا نەیینی، ئیدەئالا هەری مرۆڤی یە، ژ بەر کو ئەو قەبوول دکە کو ‘ئارمانجێن مرۆڤان پر ئنئ، و کو کەس نکارە هلبژارتنەکە وسا بکە کو ژ بۆ هەموو مرۆڤان راست ئە (1969: 171). ئەڤ خال ئە کو هەم بکەریپارێز و هەم ژی پرانیپارێز جارنان خوە دسپێرن گوهارتۆیێن پەیمانگەریا ئەخلاقی. یێن ئسرار دکن کو لیبەرالیزم د داویێ دە نیهیلیستی یە، دکارن ب وی ئاوایی بێنە شرۆڤەکرن کو دۆز دکن دا ئەڤ گوهەستتن نکارە ب ئاوایەکی سەرکەتی پێک بێ: ل گۆری وان، لیبەرال، د ناڤا تەئۆریەکە نرخێ یا بکەریپارێز ئان پرانیپارێز دە ئاسێ مانە، و ت ڤەگۆتنێن راستیێ ژێ دەرنایێن.

3.4 مەتافیزیکا لیبەرالیزمێ

سەرانسەرێ سەدسالا داوی، لیبەرالیزم ب نیقاشێن ناڤبەرا وان ئالیان دە هاتە دۆرپێچکرن، کو یەک ب بەرفرەهی وەکی ‘تاکەکەسیپارێزئ و ئێن هەمبەر وەکی ‘پەڤراییپارێزئ، ‘جڤاتپارێزئ ئان ‘ئۆرگانیکپارێزئ تێنە بناڤکرن (لێ بەلێ، بۆ گومانکەریا ل سەر ڤێ، بنر. بردس، 1999). ئەڤ بناڤکرنێن شێلوو و گشتی، بۆ ناکۆکیێن تێڤەل هاتنە بکارانین؛ ئەم ل ڤر ل سەر نیقاشێن دەر بارێ (ئ) خوەزایا جڤاکێ و (ئ) خوەزایا خوەبوونێ هوور دبن.

بێ گومان، لیبەرالیزم ب پرانی ب شرۆڤەیێن تاکەکەسیپارێز ئێن جڤاکێ ڤە گرێدایی یە. ملل ئانگاشت کریە کو ‘مرۆڤێن د ناڤ جڤاکێ دە، ژ بلی یێن ژ زاگۆنێن خوەزایا تاکەکەسان هاتنە دارشتن و دکارن د ناڤا وان زاگۆنان دە بێنە چارەسەرکرن، نە خوەدیێ ت تایبەتیان ئە' (1963، ج. 8: 879؛ هەروها بنر. بەنتهام: 1970 [1823]: بەش: ئ، قسم: 4). هەربەرت سپەنجەر ژی د هەمان فکرێ دە بوو: ‘تایبەتیێن گرسەیان، ب تایبەتیێن بەشێن کو وان پێک تینن ڤە گرێدایی نەئ (1995 [1851]: 1). د داویا سەدسالا 19ان دە، ئەڤ نێرینا تاکەکەسی بێهتر راستی ئێریشان هات، نەمازە ژ ئالیێ کەسێن کو ژ فەلسەفەیا ئیدەئالیست باندۆر گرتبوون. د. گ. رجهـ، ب رەخنەیا ل هەمبەر لیبەرالیزما تاکەکەسیپارێز ئا سپەنجەر، ئینکار کریە کو جڤاک تەنێ ‘کۆمەکەئ تاکەکەسان ئە و ئسرار کریە کو ئەو بێهتر دشبە ئۆرگانیزمایەکە خوەدیێ ژیانەکە هوندرین ئا تەڤلهەڤ (1896: 13). لیبەرالێن وەکی ل. ت. هۆبهۆئوسە و دەوەی پەژراندنا نێرینێن پەڤراییپارێز ئێن رادیکال، وەکی یێن ژ هێلا بەرنارد بۆسانقوئەت (2001) ڤە تێنە پشتگریکرن، رەد کرن، هەروها وان تاکەکەسیپارێزیا رادیکال ئا بەنتهام، ملل و سپەنجەر ژی رەد کرن. د سەرانسەرێ نیڤەکا یەکەم ئێ سەدسالا 20ان دە، ئەڤ جورە داهووراندنێن ئۆرگانیکئ ئێن جڤاکێ، ل سەر تەئۆریا لیبەرال، و هەتا ل سەر ئابۆریناسیێ، سەردەستیەک ئاڤا کر (بنر. ئا.ف موممەری و ژ. ئا. هۆبسۆن، 1956: 106؛ ژ.م. کەینەس، 1972: 275).

د دەما شەرێ جیهانی یێ دویەم دە و و پشتی وێ، دیسا ئەڤ رامان دەرکەت هۆلێ کو لیبەرالیزم ل سەر داهووراندنێن بنگەهین ئێن تاکەکەسیپارێز ئێن مرۆڤ-د-جڤاکێ دە هاتیە ئاڤاکرن. کارل پۆپپەر د پرتووکا خوە یا ب ناڤێ تهە ئۆپەن سۆجەتی ئاند ئتس ئەنەمەس (1945) دە رەخنەیەکە بەردەوام ل سەر تەئۆریێن هەگەلی، مارخیست، و تێگهیشتنا وێ یا جڤاکێ یا پەڤراییپارێز و دیرۆکپارێز، و ب یا پۆپپەر د بنگەها خوە دە نەلیبەرال، پێشکێش کریە. ژنووڤە دەرهاتنا داهووراندنا ئابۆریناسیی د ناڤ تەئۆریا لیبەرال دە، تاکەکەسیپارێزیەکە مەتۆدۆلۆژیک ئا تەمام دەرخست هۆلێ. ژامەس بوجهانان و گۆردۆن توللۆجهـ، کو د دەستپێکا 1960ان دە دنڤیسین، ‘فەرازیەیا تاکەکەسیپارێزئ ب ئاوایەکی توند ل دژی هەموو شێوەیێن ‘ئۆرگانیکپارێزیێئ دپاراستن: «ئەڤ نێزکاهیتێدانا [ئۆرگانیکپارێز] ئان تەئۆریا پەڤراییپارێز… د ئەساسێ خوە دە ل دژی کەڤنەشۆپیا فەلسەفەیا رۆژاڤایی دەردکەڤە کو تێ دە تاکەکەسێ مرۆڤ بوونەوەرێ فەلسەفی یێ یەکەم ئە» (1965: 11-12). بوجهانان و توللۆجهـ ئسرار کرن کو مرۆڤ تەنێ هلبژێر و بریارکەرێ راستین ئن، و تەرجیهێن وان هەم کریارێن گشتی و هەم ژی یێن تایبەت دیار دکن. تاکەکەسیپارێزیا ڤەژاندی یا لبەرالیزما نوو یا داویا سەدسالا 20ان، ب قەبوولا هۆببەس ئا وەکی ئەندامەکی پانتەئۆنا لیبەرال ڤە ژ نێز ڤە گرێدایی بوو. ڤەگۆتنا هۆببەس ئا جڤاکێ ئا توند و تاکەکەسیپارێز، و چاوانیا لهەڤهاتنا داهووراندنا وی یا رەوشا خوەزایێ ب مۆدەلکرنا تەئۆریا لیستکێ ڤە، داهووراندنەکە ب تەڤاهی تاکەکەسیپارێز و فەرمی یا دەولەتا لیبەرال و ئەخلاقا لیبەرال دەرخست هۆلێ.

بێ گومان، وەکی ب گەلەمپەری تێ زانین، ئەم د دەمێن داوی دە د داهووراندنا پەڤراییپارێز بۆ جڤاکا لیبەرال دە شاهدیا ئەلەقەیەکە نووکری دکن، -هەر چەند ل جهێ تەرما ‘پەڤراییپارێزئ تەرما ‘جڤاتپارێزئ بێ بکارانین ژی. ئامی گوتمانن، د نڤیسەکە خوە یا 1985ان دە، چاڤدێری کریە کو ئەم د رەخنەیێن جڤاتپارێز ئێن دەر بارێ تەئۆریا لیبەرال ئا سیاسی دە شاهدیا ڤەژینەکێ دکن. وەکی رەخنەیێن 1960ان، ئەو ئێن 1980یان، لیبەرالیزمێ ب تاکەکەسیپارێزیەکە خەلەت و بێتەلافی تاوانبار دکن» (1985: 308). پشتی رەخنەیێن ناڤدار ئێن مجهائەل ساندەل ئێن ل سەر راولس، هەژمارەکە رەخنەگرێن دن لیبەرالیزم تاوانبار کرنە کو ئەو مەجبوورەن ل سەر تێگهانەکە رازبەر هاتیە دامەزراندن کو خوەبوونێن تاکەکەسی وەکی هلبژێرێن خوەروو دبینە، کو پابەندبوون، نرخ و فکارێن وان ملکێن وان ئن، لێ قەت خوەبوونێ پێک ناینن. هەرچەندنیقاشا ئلیبەرال-جڤاتپارێزئ، د داویێ دە ناکۆکیێن بەرفرەهـ ئێن ئەخلاقی، سیاسی و جڤاکناسیی ل سەر خوەزایا جڤاتان، و ماف و بەرپرسیاریێن ئەندامێن وان ڤەدهەوینە ژی، خالا سەرەکە یا نیقاشێ ل سەر خوەزایا خوەبوونێن لیبەرال بوو. ل گۆری ساندەل، قسوورا د دلێ لیبەرالیزما راولس دە تەئۆریا وی یا بێباوەرکی رازبەر ئا خوەبوونێ، ئانگۆ هلبژێرێ خوەسەر ئێ خوەروو، بوو. وی، راولس ب فەرزکرنا ڤێ تاوانبار کریە: واتەدار ئە کو مرۆڤ وەکی خوەدیێ زەرەنگیەکە خوەروو بۆ هلبژارتنێ بێ پێناسەکرن، و ئەڤ هلبژێرێن خوەروو دکارن دەڤ ژ هەموو گرێداییتی و نرخێن خوە بەردن لێ دیسا ژی ناسنامەیێن خوە بپارێزن.

ژ نیڤێ سالێن 1980ان ڤر ڤە، گەلەک لیبەرالان هەول دانە دا نیشان بدن کا لیبەرالیزم دکارە تەئۆریەکە ل سەر خوەبوونێ ب ئاوایەکی بەردەوام چاوا بپارێزە، کو دەستوورێ ددە ئەندامتیا چاندی و گرێداییتی و پابەندبوونێن دن ئێن نەهلبژارتی، کو قەت نەبە ب ئاوایەکی پارچەیی خوەبوونێ ئاڤا دکن (کیملجکا، 1989). پرانیا تەئۆریا لیبەرال ل سەر ڤێ یەکێ هوور بوویە کا ئەم چاوا دکارن ببن هەبوونێن جڤاکی، ئەندامێن چاندان و د کەڤنەشۆپیێن تێڤەل دە گەش ببن، د هەمان دەمێ دە ببن هلبژێرێن خوەسەر ئێن کو ئازادیا خوە ژ بۆ ئاڤاکرنا ژیانا خوەبخوە بکار تینن.

4. نیقاشا ل سەر وەرگریا لیبەرالیزمێ

4.1 گەلۆ د هەموو جڤاتێن سیاسی دە لیبەرالیزم هاتیە پەیتاندن؟

د ئۆن لبەرتی دە، ملل دۆز کریە کو ئازادی، وەکی رێگەزەکێ، بۆ رەوشێن بەریا دەمێن کو مرۆڤ خوەدیێ شیانا پێشڤەچوونا ب رێیا نیقاشا ئازاد و وەکهەڤ بوویە نکارە بێ سەپاندن» (1963، ج. 18: 224). ژ بەر ڤێ، ئدەسپۆتیزم، ژ بۆ تێکۆشینا ل هەمبەر بارباران شێوەیەکە رەوا یا هکومەتێ یە، ب شەرتێ کو ببە سەدەما پێشکەتنا وان...ئ (1963، ج. 18: 224). ئەڤ بەش، -کو د روهێمێتنگەرییا سەدسالا 19ان دە (و بەلکی، وەکی هن کەس دبێژن، نژادپەرەستیا ڤەشارتی) هاتیە چارچۆڤەکرن-، پر جاران ژ هێلا ئالیگرێن ملل ڤە وەکی شەرمەکێ تێ پاشگوهکرن (پارەکهـ، 1994؛ پارەکهـ، 1995؛ مەهتا، 1999؛ پتتس، 2005). ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو ت پارێزڤانێن رامانوەر ئێن ڤان ئیفادەیێن مللی نینن. وەکی میناک، ژ ئندەر ماراواهـ (2011) بنێرن. دیسا ژی، ئەڤ ئیفادە پرسەکێ دەردخە هۆلێ کو هین ژی لیبەرالان ژ هەڤ ڤەدقەتینە: گەلۆ رێگەزێن سیاسی یێن لیبەرال بۆ هەموو جڤاتێن سیاسی هاتنە پەیتاندن؟ د تهە لاو ئۆف پەئۆپلەس دە، راولس دۆز دکە کو ئەو نە وسا نە. ل گۆری راولس، ‘جڤاکەکە ب راستی پیلەبەندکریئ دکارە هەبە، کو ل سەر تێگهانا لیبەرال ئا هەموو کەسان وەکی ئازاد و وەکهەڤ دبینە نەهاتیە ئاڤاکرن، لێ ل جهێ ڤان کەسان وسا دبینە کو ئەندامێن بەرپرسیار و هەڤکار ئێن کۆمێن خوە نەئ، لێ د بنگەهێ دە نە وەکهەڤ ئن (1999ا: 66). ل گۆری، تێگەهەکە ئەدالەتێ یا ب تەڤاهی لیبەرال، ئەو نکارە ب رامانێن هەڤپار ئێن ڤی ئخەلکیئ بێ ئاڤاکرن، هەر چەند مافێن بنگەهین ئێن مرۆڤی، ئێن کو د رامانا ئاڤاهیا هەڤکاریا جڤاکی بخوە دە هەنە، بۆ هەر کەسی دەرباسدار بن ژی. داڤد مللەر (2002) پاراستنەکە جودا یا ڤێ هەلوەستا دژ-گەردوونیپارێز ب پێش دخە، کو د هەمان دەمێ دە یێن وەکی تهۆماس پۆگگە (2002: بەش 4) و مارتها نوسسبائوم (2002) هەلوەستا راولس رەد دکن، ل شوونا وێ گوهارتۆیێن گەردوونیپارێزیا ئەخلاقی دپارێزن: ئەو ئانگاشت دکن کو رێگەزێن ئەخلاقی یێن لیبەرال بۆ هەموو دەولەتان دەرباسدار ئن.

4.2 گەلۆ لیبەرالیزم تەئۆریەکە کۆزمۆپۆلیت ئە یان تەئۆریەکە ناڤەنددەولەتی یە؟

نیقاشا ل سەر وێ یەکێ کا رێگەزێن لیبەرال بۆ هەموو جڤاتێن سیاسی دەرباسدار ئن ئان نا، دڤێ ب نیقاشا ل سەر وێ یەکێ کا لیبەرالیزم تەئۆریەکە ناڤەنددەولەتی یە، ئان ژی کا، قەت نەبە ب ئاوایەکی ئیدەئال، بۆ هەموو مرۆڤاهیێ تەئۆریەکە سیاسی یا کۆزمۆپۆلیت ئە نەیێ تەڤلهەڤکرن. ئممانوئەل کانت -گەردوونیپارێزەکی ئەخلاقی، هەکە یەک هەبە- دۆز کریە کو دڤێ هەموو دەولەت رێزێ ل روومەتا هەموەلاتیێن خوە وەکی مرۆڤێن ئازاد و وەکهەڤ بگرن، لێ رەد کریە کو مرۆڤاهی جڤاتەکە سیاسی یا یەکانە ئاڤا دکە. ب ڤی رەنگی وی ئیدەئالا جڤاتەکە سیاسی یا لیبەرال ئا کۆزمۆپۆلیت ئا گەردوونی بۆ جیهانەکە دەولەتان رەد کریە، کو هەموو خوەدیێ ماکەزاگۆنێن ناڤخوەیی یێن ئادل ئن، و بۆ ئەولەکرنا ئاشتیێ د بن کۆنفەدەراسیۆنەکێ دە بوونە یەک (1970 [1795]).

د تەئۆریەکە لیبەرال ئا کلاسیک دە، جوداهیا د ناڤبەرا جیهانەکە جڤاتێن لیبەرال و جڤاتەکە جیهانی یا لیبەرال نە خوەدیێ گرنگیەکە بنگەهین ئە. چکو د جڤاکەکێ دە ئارمانجا هکومەتێ ئەولەکرنا ئازادی و مافێن ملکیەتێ یێن بنگەهین ئێن هەموەلاتیێن خوە نە، سینۆر د لیبەرالیزما کلاسیک دە خوەدیێ گرنگیەکە مەزن ئا ئەخلاقی نە (لۆماسکی، 2007). بەرەڤاژی ڤێ، د لیبەرالیزما ئنووئ دە، کو بۆ بدەستخستنا ئەدالەتا جڤاکی گرانیێ ددە بەرنامەیێن ژنووڤەبەلاڤکرنێ، خوەدیێ گرنگیەکە مەزن ئە کا د ناڤ جڤاتەکە سیاسی ئان ئەخلاقی دە کی جهـ دگرە. هەکە رێگەزێن لیبەرال ژنووڤەبەلاڤکرنەکە گرینگ هەوجە دکن، ناخوە ب ئاوایەکی هەیاتی گرنگ ئە کا ئەڤ رێگەز تەنێ د ناڤ جڤاکێن تایبەت دە دەرباسدار ئن، ئان ژی کا ئەو تەڤاهیا جیهانێ ڤەدهەوینن ئان نا. ژ بەر ڤێ، نیقاشەکە سەرەکە د ناڤبەرا راولس و گەلەک شۆپینەرێن وی دە ئەو ئە کا رێگەزا جوداهیێ تەنێ د دەولەتەکە لیبەرال دە، وەکی دەولەتێن یەکبوویی (کو تێ دە مرۆڤێن خزانترین، ئامەریکیێن خزانترین ئن) بێ سەپاندن، ئان دڤێ ل سەرانسەرێ جیهانێ (کو تێ دە مرۆڤێن خزانترین، ل سەر جیهانێ ژی یێن خزانترین ئن) بێ سەپاندن (راولس، 1999ا: ژ ر. 113یان پێ دە؛ بەئتز، 1973: ژ ر. 143ان پێ دە؛ پۆگگە، 1989: بەشا سێیەم).

4.3 هەڤباندۆریا لیبەرال ب کۆمێن نە-لیبەرال رە: ناڤنەتەوەیی

تەئۆریا سیاسی یا لیبەرال د هەمان دەمێ دە د دەر بارێ بەرتەکا مناسب ل هەمبەر کۆمێن (چاندی، دینی، و هود.) کو پۆلیتیکا و نرخێن نەلیبەرال دپەژرینن دە ژی ژ هەڤ ڤەدقەتە. ئەڤ کۆم دبە کو هن ئەندامێن خوە ژ پەروەردەهیێ مەهرووم بکن، سونەتکرنا ژنان بپارێزن، ئازادیا دینی سینۆردار بکن، پەرگالەکە کاستێ یا نەوەکهەڤ بپارێزن، و هود. هەکە پێکان بە، دڤێ کۆمەکە لیبەرال، کەنگی مداخەلەیی رێڤەبەریا ناڤخوەیی یا کۆمەکە نەلیبەرال بکە؟

پێشی، فەرز بکن کو کۆما نەلیبەرال جڤاتەکە دن ئا سیاسی یە ئان ژی دەولەتەک ئە. گەلۆ لیبەرال دکارن مداخەلەیی کارووبارێن دەولەتێن نەلیبەرال بکن؟ ملل، د گۆتارا خوە یا 1859ان ئا ب ناڤێ ‘ئا فەو وۆردس ئۆن نۆن-ئنتەرڤەنتۆنئ دە بەرسڤەکە تەڤلهەڤ ددە. ب دوبارەکرنا ئانگاشتا خوە یا د ئۆن لبەرتی دە کو دبێژە دڤێ وەلاتێن شارستانیبوویی و یێن شارستانینەبوویی ب ئاوایەکی جودا بێنە مامەلەکرن، ئەو ئسرار دکە کو ئباربار وەکی نەتەوەیەکێ نە خوەدی ماف ئن، ژ بلی مافێ مامەلەیەکە وسا کو بەلکی د هەیاما هەری زووتر ئا پێکان دە بۆ نەتەوەبوونێ ل وان بێ کرنئ (1963، ج. 21: 119). زاگۆنێن ئەخلاقی یێن د ناڤبەرا هکومەتەکە شارستانیبوویی و یەکە بارباری دە تەنێ رێزکێن ئەخلاقی یێن گەردوونی یێن د ناڤبەرا مرۆڤ و مرۆڤ دە نە (1963، ج. 21: 119). هەر چەند ئەڤ ئیرۆ ب هێسانی بۆ ئەمپەریالیزما پاتەرنالیستیک ئا نەپەژراندی وەکی رەوشەکێ خویا دکە ژی (و بێ گومان ئەو وسا بوو)، ئارگومانا ملل بۆ ئەنجامێ تێکلهەڤتر ئە، و ئانگاشتەکێ ڤەدهەوینە کو، ژ بەر کوئەخلاقێ ناڤنەتەوەیی ب هەڤبەریتیێ ڤە گرێدایی یە، هکومەتێن ‘بارباریئ یێن نکارن ڤێ هەڤبەریتیێ پێک بینن، وەکی هکومەتەکە وسا نە کو ت مافێ وان تونە یە. د هەر رەوشێ دە، دەما ملل بەهسا دەستوەردانێن د ناڤبەرا نەتەوەیێن ‘شارستانیبووییئ دە دکە، ل سەر وێ مژارێ ڤەگۆتنەکە تەڤلهەڤتر ب پێش ڤە دخە کا دەولەتەک بۆنا پاراستنا رێگەزێن لیبەرال دکارە کەنگی مداخەلەیی کارووبارێن دەولەتەکە دن بکە. ل ڤر ملل ب گەلەمپەری ل دژی دەستوەردانێ یە. ئسەدەما ڤێ ئەڤ ئە کو پر کێم تشت هەنە کو مرۆڤ ئەولە بکە کا دەستوەردان، هەرچەند سەرکەتی بە ژی، دێ بۆ گەل بخوە باش بە. بۆ مناسببوونا گەل بۆ سازیێن پۆپولەر تەستا تەکانە یا خوەدیێ نرخا راستین ئەو ئە کا ئەو، ئان ئەو ئێن رێژەیا خوە د تێکۆشینێ دە تێرا سەرکەتنێ دکن، دخوازن بۆ ئازادیا خوە بکەڤن بن خەباتێ و خەتەرەیێ ئان نا (1963، ج. 21: 122).

ژ بلی پرسێن ل سەر کێرهاتیبوونێ، هەتا ئاستا کو گەل ئان کۆم خوەدی مافێ خوە-رێڤەبەریا پەڤرایی نە، دەستوەردانا کۆمەکە لیبەرال ب ئارمانجا تەشویقکرنا جڤاتەکە نەلیبەرال کو رێگەزێن لیبەرال بپەژرینە دێ ژ هێلا ئەخلاقی ڤە نەیێ قەبوولکرن. لیبەرال دکارن بفکرن کو، وەکی تاکەکەسان، گەل ئان ژی کۆم ژی ئازاد ئن کو د رێڤەبرنا کارووبارێن خوە یێن پەڤرایی دە شاشیان بکن. هەکە خوە-تێگهانا مرۆڤان ل سەر بەشداریا وان ئا کۆمێن وها بە، هەتا ئەو مرۆڤێن کو ئازادیێن وان هاتنە دەستەسەرکرن ژی دکارن ل دژی فەرزکرنا رێگەزێن لیبەرال دەرکەڤن، و بەلکی ژ بەر ڤێ ب ئاوایەکی زرارێ ژی ببینن (مارگالت ئاند راز، 1990؛ تامر، 1993). ژ بەر ڤێ، ل شوونا پێشنیازکرنا دۆکترینەکە دەستوەردانێ، گەلەک لیبەرال رێگەزێن تێڤەل ئێن خوەشبینیێ پێشنیاز دکن، کو دیار دکن کا لیبەرال دڤێ هەتا کیژان ئاستێ گەل و چاندێن نە-لیبەرال خوەش ببینن. وەکی هەر جار، نیقاشا راولس ژیرەکانە و رۆنیکەر ئە. د ڤەگۆتنا خوە یا ل سەر کارووبارێن دەرڤەیی یێن نەتەوەیێن لیبەرال دە، راولس دۆز دکە کو نەتەوەیێن لیبەرال دڤێ جڤاکێن نەلیبەرال ئێن ‘رندئ ژ دەولەتێن ‘دەرقانوونیئ و دەولەتێن دن جودا بکن؛ کو کۆما یەکەم ل سەر گەلێن لیبەرال خوەدیێ خوەشبینیەکێ یە، لێ یا دویەم نا (1999ا: 59–61). راولس دۆز دکە کو نەتەوەیێن رند، دەولەتێن دەرقانوونی یێن کو مافێن مرۆڤان پاشگوهـ دکن ‘ب هێسانی باش نابیننئ: دەولەتێن وها دکارن راستی ‘جزایێن گران و هەتا دەستوەردانێئ بێن (1999ا: 81). بەرەڤاژیا ڤێ، راولس ئسرار دکە کو «گەلێن لیبەرال دڤێ مرۆڤێن باش [ئێن نەلیبەرال] تەشویق بکن و دڤێ زندیتیا وان بۆ لیبەرالبوونا هەموو گەلان ب ئسرارەکە جەبری نەشکینن» (1999ا: 62). جهاندران کوکاتهاس (2003) -کو لیبەرالیزما وی ژ کەڤنەشۆپیا کلاسیک تێ- ل هەمبەر نەتەوەیێن نەلیبەرال مەیلدارێ خوەشبینیەکە تەمام ئە، ب شەرتێ گرنگ کو دڤێ مافێن وان ئێن دەرکەتنێ هەبن.

4.4 هەڤباندۆریا لیبەرال ب کۆمێن نە-لیبەرال رە: ناڤخوەیی

رەوشا کۆمێن نەلیبەرال ئێن د ناڤ جڤاکێن لیبەرال دە هەر کو دچە زێدەتر دبە مژارا نیئاشێ، نەمازە د دەر بارێ هن هەموەلاتیێن باوەرمەند دە. دڤێ ئەم دو پرسان ژ هەڤ ڤەقەتینن: (ئ) هەتا چ رادەیێ دڤێ جڤاتێن چاندی و دینی یێن نەلیبەرال ژ داخوازێن دەولەتا لیبەرال ئازاد بن؟ و (ئ) هەتا چ رادەیێ دکارە دەستوور بێ دایین کو ئەو د دەولەتەکە لیبەرال دە بەشداری بریارکەریێ ببن؟

بۆ بەرسڤا پرسا (ئ)، لیبەرالیزم د هەولدانێن رازیکرنا کۆمێن دینی، وەکی قوئاکەرس، مەننۆنتەس ئان سکهـ، کو ل هەمبەر هن پۆلیتیکایێن گشتی خوەدیێ بەرڤێدانێن کوور ئن خوەدی دیرۆکەکە درێژ ئە. پرسگرێکێن هەری دژوار د ڤی واری دە ب زارۆکان و پەروەردەهیێ ڤە گرێدایی دەردکەڤن هۆلێ (بنر. گالستۆن، 2003؛ فۆولەر، 2010؛ ئاندەرسسۆن، 2011) ملل، بۆ نموونە، دنڤیسە:

... دۆزا پەروەردەهیێ بفکرن. ما نە ئاکسیۆمەکە بەلگەکری یە کو دڤێ دەولەت ل سەر هەر مرۆڤێ کو وەکی هەموەلاتیێ وێ ژ دایک دبە هەیا ئاستەکە دیارکری پەروەردەهیێ مەجبووری بکە؟ لێ بەلێ، کی ژ ناسکرن و ئەسەهیکرنا ڤێ راستیێ ناترسە؟ هەما هەما ت کەس نکارە ئینکار بکە کو ئەڤ یەک ژ پەیورێن پیرۆزترین ئێن دێئووباڤان (ئان ژی، ل گۆری هقووق و ئادەتا هەیی، ئا باڤان) ئە کو پشتی کو مرۆڤەکی تینن جیهانێ پەروەردەهیەکە مناسب بدن وی دا کاربە د ژیانێ دە ل هەمبەر خوە و مرۆڤێن دن رۆلا خوە باش بلیزە… کو نە تەنێ بێیی شیانا تێرکرنا زکێ وی، لێ بێیی ئیهتمالەکە ئادل بۆ پەیداکرنا پەروەردەهیەکێ ژی ئانینا زارۆکەکی سەر جیهانێ، سووجەکی ئەخلاقی یە، هەم ل هەمبەر وی زارۆک ئی بێشانس و هەم ژی ل هەمبەر جڤاکێ ... (1963، ج. 18).

د سی سالێن داوی دە، دۆزەکە تایبەت هەیە کو د دلێ ڤێ گۆتووبێژێ دە یە -وسجۆنسن ڤس. یۆدەر: [406 و.س. 205 (1972)]. د ڤێ دۆزێ دە، دادگەها بلند ئا دەولەتێن یەکبوویی مافێ دێئووباڤێن ئامیش ئێن ژ قانوونێن پەروەردەهیا مەجبووری دوور بسەکنن و زارۆکێن خوە د 14 سالیا خوە دە ژ دبستانێ دەرخینن پشتراست کر -و ب ڤی ئاوایی، دوورمایینا ژ باندۆرێن سەکولەر ژی پشتراست کر، کو ل گۆری ئامیشان دکارن بنێ ژیانا ئامیش ئا کەڤنەشۆپی بکۆلن. چکو جڤاتێن چاندی و ئۆلی زارۆکان مەزن دکن و پەروەردەهیا وان ددن، ئەو نکارن وەکی دەڤژێبەردانێن ب دلخوازی ژ دەولەتا لیبەرال وەرن دیتن: ئەو هێزا زۆرێ ل سەر زارۆکان فەرز دکن، و ل ڤر رێگەزێن بنگەهین ئێن لیبەرال ئێن پاراستنا بێگونەهان ژ زۆرا نەهەق دکەڤن دەورەیێ. هن کەس باوەر دکن کو رێگەزێن لیبەرال هەوجە دکن کو دەولەت دەستوەردانێ بکە (ل دژی کۆمێن وەکی ئامیشان) دا کو [1] مافەکی دەرکەتنێ یێ کاریگەر بدە زارۆکان، کو وەکی دن ئەو دێ ژ کێماسیا پەروەردەهیێ بێپار بمینن (ئۆکن، 2002)، [2] مافێ زارۆکان بۆ ‘داهاتوویەکە ڤەکریئ و خوەسەر بپارێزە (فەئنبەرگ، 1980)، و/ئان [3] دابین بکە کو دێ زارۆک بۆ ئامادەکاریا رۆلێن خوە یێن داهاتوویێ یێن هەموەلاتیێ خوەدیێ ئاموورێن ڤەناسینی بن (گالستۆن، 1995: ر. 529؛ ماجەدۆ، 1995: ر. 285–6). ژ هێلا دن ڤە، تەئۆریسیەنێن دن ئێن لیبەرال دۆز کرنە کو دڤێ دەولەت دەستوەردانێ نەکە، ژ بەر کو ئەو دکارە بنێ راناڤیشا هن نرخێن دیار بکۆلە کو بۆ دۆماندنا هن دۆکترینێن بەرفرەهـ ئێن دیار هەوجە نە (گالستۆن، 1995: ر. 533؛ ستۆلزەنبەرگ، 1993: ر. 582-3). هەر وها، هن کەس ئێن وەکی هارری برگهۆئوسە (1998) دۆز کرنە کو راناڤیشا نرخێن لیبەرال ب رێیا پەروەردەهیا مەجبووری دبە کو بنێ رەواتیا دەولەتێن لیبەرال بکۆلە، لەورا (ژ بەر ئیندۆکتریناسیۆنا مهتەمەل) زارۆک دێ ل هەمبەر سازیێن وها د رازیبوونێ (ئان نەبوونێ) دە نە ئازاد بن.

پرسا (ئ) -هەتا چ رادەیێ باوەری و نرخێن نەلیبەرال د نیقاشا سیاسی یا لیبەرال دە تێنە بکارانین- د سالێن پشتی پۆلتجال لبەرالسم ئا راولس دە بوویە مژارا گۆتووبێژەکە دۆمدار. ل گۆری لیبەرالیزما راولس -و یا کو ئەم دکارن ب گەلەمپەریتر وەکی ئلیبەرالیزما ئاقلێ گشتیئ ب ناڤ بکن-، چکو جڤاکێن مە ب ئپرانیپارێزیەکە ماقوولئ تێن پێناسەکرن، زۆرداری نکارە ل سەر بنگەها پەرگالێن باوەریێن ئەخلاقی ئان ئۆلی ئێن بەرفرەهـ بێ پەیتاندن. لێ بەلێ گەلەک پارێزڤانێن دینی (وەکی میناک، ئەبەرلە، 2002؛ پەرری، 1993) دۆز دکن کو ئەڤ ب ئاوایەکی بەرڤێدانبار ‘ڤەدەرکەرئ ئە: باوەرمەندێن دلسۆز، ژ دەنگدانا ل سەر باوەریێن خوە یێن کوورترین تێنە ئاستەنگکرن. دیسا، لیبەرال د بەرسڤێن خوە دە ژ هەڤ جودا دبن. هنەک ئێن وەکی ستەپهەن مجدۆوەلل هەلوەستەکە پر ئنگرۆک دگرن: ‘هەکە هن مرۆڤ... ژ بەر کو هن ژ مە باوەر دکن کو تەشەدانا ئازادیێن بنگەهین ل سەر بنگەها ئانگاشتێن دینی یان مەتافیزیکی خەلەت ئە، خوە 'بێدەنگ' ئان 'مارژینالیزەکری' هیس دکن، ئەز تەنێ دکارم بێژم «مەزن ببن!»ئ (2000: 35). راولس، بەرەڤاژیێ ڤێ، دخوازە هین لێکاییخواز ببە، و قەبوول دکە کو ئارگومانێن ل سەر بنگەها دۆکترینێن دینی یێن بەرفرەهـ د دەربارێ ئەدالەتا بنگەهین دە دکارن بکەڤن سیاسەتناسیا لیبەرال، «ب شەرتێ کو د ناڤا پێڤاژۆیێ دە ئەم بۆنا پشتگریا رێگەز و پۆلیتیکایێن کو تێ قەبوولکرن کو دۆکترینا مە یا بەرفرەهـ پشتگریێ ددێ، سەدەمێن گشتی یێن مناسب پێشکێش بکن» (1999ا: 144). ب ڤی ئاوایی، راولس دەستوورێ ددە رەوابوونا ئارگومانێن ل سەر بنگەها ئۆلی کو ل هەمبەر کۆلەتیێ نە و ل هێلا تەڤگەرا مافێن سیڤیل ئا دەولەتێن یەکبوویی نە، ژ بەر کو ئەڤ ئارگومانان د داویێ دە ژ ئالیێ ئاقلێ گشتی ڤە تێن پشتگریکرن. یێن دن (وەکی میناک، گرەئەنوالت، 1995) دبێژن کو ئەڤ ژی پر سینۆرکەر ئە: بۆ لیبەرالان دژوار ئە کو قەدەخەکرنەکە ئەخلاقی ل سەر هەموەلاتیەکی باوەرمەند ژ بلێڤکرنا نەرینێن خوە د گۆتووبێژا سیاسی یا لیبەرال دە بپەیتینن.

5. ئەنجام

هەکە ئەم بدن بەر چاڤان کو لیبەرالیزم د گەلەک مژاران دە دابەش دبە -خوەزایا ئازادیێ، د جڤاکەکە ئادل دە جهێ ملکیەتێ و دەمۆکراسیێ، بەرفرەهی و وەرگریا لیبەرالا ئیدەئال- مرۆڤ دکارە مەراق بکە کا ت واتەیا نیقاشکرنا ‘لیبەرالیزمێئ هەیە ئان نا. لێ بەلێ نە تشتەکی نەگرنگ و بێقمەت ئە کو ئەڤ هەموو تەئۆری ئازادیێ وەکی نرخا بنگەهین ئا سیاسی هلدگرن دەست. دەمۆکراتێن رادیکال نرخا بنگەهین ئا یەکیتیێ دپارێزن، جڤاتپارێز دۆز دکن کو داخوازێن ئائیدیبوونێ ب پێش ئازادیێ دکەڤن، و مهافەزەکار گازنان دکن کو دلسۆزیا لیبەرال بنێ نرخ و فەزیلەتێن کەڤنەشۆپی دکۆلە، و هەروها یێ پەرگالا جڤاکی بخوە ژی. گەلەمشەیێن هوندرین ل ئالیەکی، لیبەرال تەڤلی رەدکرنێن ڤان تێگهانێن مافێ سیاسی دبن.

بیبلیۆگرافی

• ئاندەرسۆن، ئەلزابەتهـ س.، 1999. ‘وهات ئس تهە پۆئنت ئۆف ئەقوئالتی؟ئ ئەتهجس، 109: 287–337.
• ئاندەرسسۆن، ئەمل، 2011. ‘پۆلتجال لبەرالسم ئاند تهە ئنتەرەستس ئۆف جهلدرەن: ئا رەپلی تۆ تمۆتهی مجهائەل فۆولەر،ئ رەس پوبلجا، 17: 291–96.
• بەئتز، جهارلەس، 1997. پۆلتجال تهەئۆری ئاند ئنتەرناتۆنال رەلاتۆنس، پرنجەتۆن: پرنجەتۆن ئونڤەرستی پرەسس.
• بەنن، ستانلەی ئ.، 1988. ئا تهەئۆری ئۆف فرەئەدۆم، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• بەنتهام، ژەرەمی، 1952 [1795]. مانوئال ئۆف پۆلتجال ئەجۆنۆمی ئن ژەرەمی بەنتهامئس ئەجۆنۆمج ورتنگس و. ستارک (ئەد.)، لۆندۆن: ئاللەن ئاند ئونون.
• –––، 1970 [1823]. ئنترۆدوجتۆن تۆ تهە پرنجپلەس ئۆف مۆرالس ئاند لەگسلاتۆن، ژ. هـ. بورنس ئاند هـ. ل. ئا. هارت (ئەدس.)، لۆندۆن: ئاتهلۆنە پرەسس.
• بەرلن، ئسائاهـ، 1969. ‘توۆ جۆنجەپتس ئۆف لبەرتی،ئ ئن هس فۆئور ئەسسایس ئۆن لبەرتی، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس: 118–72.
• بەڤەردگە، وللام، 1944. فولل ئەمپلۆیمەنت ئن ئا فرەئە سۆجەتی، لۆندۆن: ئاللەن ئاند ئونون.
• برد، جۆلن، 1999. تهە میتهـ ئۆف لبەرال ئندڤدوئالسم، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• برگهۆئوسە، هارری، 1998. ‘ جڤج ئەدوجاتۆن ئاند لبەرال لەگتماجی،ئ ئەتهجس، 108: 719–45.
• بۆسانقوئەت، بەرنارد، 2001 [1923]. پهلۆسۆپهجال تهەئۆری ئۆف تهە ستاتە ئن پهلۆسۆپهجال تهەئۆری ئۆف تهە ستاتە ئاند رەلاتەد ئەسسایس، گەرالد ف. گائوس ئاند وللام سوەئەت (ئەدس.)، ئنداناپۆلس: ست. ئائوگوستنە پرەسس.
• بوجهانان ژامەس م. ئاند گۆردۆن توللۆجک، 1966. تهە جالجولوس ئۆف جۆنسەنت: لۆگجال فۆئونداتۆنس ئۆف جۆنستتوتۆنال دەمۆجراجی، ئانن ئاربۆر: ئونڤەرستی ئۆف مجهگان پرەسس.
• جهاپمان، ژۆهن و.، 1977. ‘تۆوارد ئا گەنەرال تهەئۆری ئۆف هومان ناتورە ئاند دینامجس،ئ ئن نۆمۆس خڤ: هومان ناتورە ئن پۆلتجس، ژ. رۆلاند پەننۆجک ئاند ژۆهن و. جهاپمان (ئەدس.)، نەو یۆرک: نەو یۆرک ئونڤەرستی پرەسس: 292–319.
• جهرستمان، ژۆهن ئاند ژۆئەل ئاندەرسۆن (ئەدس.)، 2005. ئائوتۆنۆمی ئاند جهاللەنگەس تۆ لبەرالسم، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• جرانستۆن، مائورجە، 1967. ‘لبەرالسم،ئ ئن تهە ئەنجیجلۆپەدا ئۆف پهلۆسۆپهی، پائول ئەدواردس (ئەد.)، نەو یۆرک: ماجمللان ئاند تهە فرەئە پرەسس: 458–461.
• جۆئورتلاند، سهانە د.، 2007. ‘پوبلج رەئاسۆن ئاند تهە هۆببەسان دلەمما،ئ هۆببەس ستودەس، 20: 63–92.
• –––، 2018. هۆببەسان ئاپپلەد ئەتهجس ئاند پوبلج پۆلجی، نەو یۆرک: رۆئوتلەدگە.
• داگگەر، رجهارد، 1997. جڤج ڤرتوئە: رگهتس، جتزەنسهپ ئاند رەپوبلجان لبەرالسم، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.
• دەوەی، ژۆهن، 1929. جهاراجتەرس ئاند ئەڤەنتس، ژۆسەپهـ راتنەر (ئەد.)، نەو یۆرک: هەنری هۆلت.
• دوۆرکن، گەرالد، 1988. تهە تهەئۆری ئاند پراجتجە ئۆف ئائوتۆنۆمی، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• دوۆرکن، رۆنالد، 2000. سۆڤەرەئگن ڤرتوئە، جامبردگە، ما: هارڤارد ئونڤەرستی پرەسس.
• ئەبەرلە، جهرستۆپهەر ژ.، 2002. رەلگۆئوس جۆنڤجتۆن ئن لبەرال پۆلتجس، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• ئەلی، ژامەس و. ژر.، 1992. تهە گوئاردان ئۆف ئەڤەری ئۆتهەر رگهت: ئا جۆنستتوتۆنال هستۆری ئۆف پرۆپەرتی رگهتس، نەو یۆرک: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.
• فەئنبەرگ، ژۆئەل، 1980. ‘ تهە جهلدئس رگهت تۆ ئان ئۆپەن فوتورە،ئ ئن وهۆسە جهلد؟ جهلدرەنئس رگهتس، پارەنتال ئائوتهۆرتی، ئاند ستاتە پۆوەر، وللام ئائکەن ئاند هوگهـ لافۆللەتتە (ئەدس.)، تۆتۆوا: رۆومان & لتتلەفەلد؛ رەپرنتەد ئن فەئنبەرگ (1992)، فرەئەدۆم & فولفللمەنت، پرنجەتۆن: پرنجەتۆن ئونڤەرستی پرەسس: 76–97.
• –––، 1984. هارم تۆ ئۆتهەرس، ئۆخفۆرد: جلارەندۆن پرەسس.
• فۆولەر، تمۆتهی مجهائەل، 2010. ‘تهە پرۆبلەمس ئۆف لبەرال نەئوترالتی ئن ئوپبرنگنگ،ئ، رەس پوبلجا، 16: 367–81.
• فرەئەدەن، مجهائەل، 1978. تهە نەو لبەرالسم: ئان ئدەئۆلۆگی ئۆف سۆجال رەفۆرم، ئۆخفۆرد: جلارەندۆن پرەسس.
• گالستۆن، وللام، 1980. ژوستجە ئاند تهە هومان گۆئۆد، جهجاگۆ: ئونڤەرستی ئۆف جهجاگۆ پرەسس.
• –––، 1995. ‘ توۆ جۆنجەپتس ئۆف لبەرالسم،ئ ئەتهجس، 105: 516–34.
• –––، 2003. ‘پارەنتس، گۆڤەرنمەنتس ئاند جهلدرەن: ئائوتهۆرتی ئۆڤەر ئەدوجاتۆن ئن تهە لبەرال دەمۆجراتج ستاتە،ئ ئن نۆمۆس خلڤ: جهلد، فاملی ئاند تهە ستاتە، ستەپهەن ماجەدۆ ئاند ئرس مارۆن یۆئونگ (ئەدس.)، نەو یۆرک: نەو یۆرک ئونڤەرستی پرەسس: 211–233.
• گائوس، گەرالد ف.، 1983ا. تهە مۆدەرن لبەرال تهەئۆری ئۆف مان، نەو یۆرک: ست. مارتنئس پرەسس.
• –––، 1983ب. ‘پوبلج ئاند پرڤاتە ئنتەرەستس ئن لبەرال پۆلتجال ئەجۆنۆمی، ئۆلد ئاند نەو،ئ ئن پوبلج ئاند پرڤاتە ئن سۆجال لفە، س.ئ. بەنن ئاند گ.ف. گائوس (ئەدس.)، نەو یۆرک: ست. مارتنئس پرەسس: 183–221.
• –––، 1994. ‘پرۆپەرتی، رگهتس، ئاند فرەئەدۆم،ئ سۆجال پهلۆسۆپهی ئاند پۆلجی، 11: 209–40.
• –––، 1996. ژوستفجاتۆری لبەرالسم: ئان ئەسسای ئۆن ئەپستەمۆلۆگی ئاند پۆلتجال تهەئۆری، نەو یۆرک: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.
• –––، 2000. پۆلتجال جۆنجەپتس ئاند پۆلتجال تهەئۆرەس، بۆئولدەر، جۆ: وەستڤەو.
• –––، 2003ا. جۆنتەمپۆراری تهەئۆرەس ئۆف لبەرالسم: پوبلج رەئاسۆن ئاس ئا پۆست-ئەنلگهتەنمەنت پرۆژەجت، لۆندۆن: ساگە پوبلجاتۆنس لتد.
• –––، 2003ب. ‘باجکواردس ئنتۆ تهە فوتورە: نەئۆرەپوبلجانسم ئاس ئا پۆستسۆجالست جرتقوئە ئۆف مارکەت سۆجەتی،ئ، سۆجال پهلۆسۆپهی & پۆلجی، 20: 59–92.
• –––، 2004. ‘تهە دڤەرستی ئۆف جۆمپرەهەنسڤە لبەرالسمس،ئ ئن تهە هاندبۆئۆک ئۆف پۆلتجال تهەئۆری، گەرالد ف. گائوس ئاند جهاندران کوکاتهاس (ئەدس.)، لۆندۆن: ساگە، 100–114.
• –––، 2012. ‘هۆببەسئس جهاللەنگە تۆ پوبلج رەئاسۆن لبەرالسم،ئ ئن هۆببەس تۆدای: ئنسگهتس فۆر تهە 21ست جەنتوری، س.ئا. للۆید (ئەد.)، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس، 155–77.
• گائوس، گەرالد ف.، ئاند کەڤن ڤاللەر، 2009، ‘تهە رۆلەس ئۆف رەلگۆئوس جۆنڤجتۆن ئن ئا پوبلجلی ژوستفەد پۆلتی: تهە ئمپلجاتۆنس ئۆف جۆنڤەرگەنجە، ئاسیممەتری، ئاند پۆلتجال ئنستتوتۆنس،ئ پهلۆسۆپهی & سۆجال جرتجسم، 35(1): 51–76.
• گائوتهەر، داڤد، 1986. مۆرالس بی ئاگرەئەمەنت، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.
• –––، 1995. ‘ پوبلج رەئاسۆن،ئ سۆجال پهلۆسۆپهی ئاند پۆلجی، 12: 19–42.
• گهۆسهـ، ئەرج، 2008. ‘ فرۆم رەپوبلجان تۆ لبەرال لبەرتی،ئ هستۆری ئۆف پۆلتجال تهۆئوگهت، 29: 132–67.
• گرای، ژۆهن، 2006. ئساهـ بەرلن، پرنجەتۆن: پرنجەتۆن ئونڤەرستی پرەسس.
• گرەئەن، تهۆماس هلل، 1986 [1895]. لەجتورەس ئۆن تهە پرنجپلەس ئۆف پۆلتجال ئۆبلگاتۆن ئاند ئۆتهەر ئەسسایس، پائول هاررس ئاند ژۆهن مۆررۆو (ئەدس.)، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• گرەئەناوالت، کەنت، 1995. پرڤاتە جۆنسجەنجەس ئاند پوبلج رەئاسۆنس، نەو یۆرک: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.
• گوتمانن، ئامی، 1985. ‘جۆممونتاران جرتجس ئۆف لبەرالسم،ئ، پهلۆسۆپهی & پوبلج ئاففائرس، 14: 308–22.
• هامپتۆن، ژەئان، 1986. هۆببەس ئاند تهە سۆجال جۆنتراجت ترادتۆن، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• –––، 1989. ‘سهۆئولد پۆلتجال پهلۆسۆپهی بی دۆنە وتهۆئوت مەتاپهیسجس؟ئ ئەتهجس، 99: 791–814.
• هایەک، ف.ئا.، 1960. تهە جۆنستتوتۆن ئۆف لبەرتی، جهجاگۆ: ئونڤەرستی ئۆف جهجاگۆ پرەسس.
• –––، 1976. تهە مراگە ئۆف سۆجال ژوستجە، جهجاگۆ: ئونڤەرستی ئۆف جهجاگۆ پرەسس.
• –––، 1978. ‘لبەرالسم،ئ ئن هس نەو ستودەس ئن پهلۆسۆپهی، پۆلتجس، ئەجۆنۆمجس ئاند تهە هستۆری ئۆف ئدەئاس، لۆندۆن: رۆئوتلەدگە ئاند کەگان پائول.
• هۆببەس، تهۆماس، 1948 [1651]. لەڤاتهان، مجهائەل ئۆئاکەسهۆتت، ئەد. ئۆخفۆرد: بلاجکوەلل.
• هۆبهۆئوسە، ل. ت.، 1918. تهە مەتاپهیسجال تهەئۆری ئۆف تهە ستاتە، لۆندۆن: ئاللەن ئاند ئونون.
• هۆبسۆن، ژ.ئا.، 1922. تهە ئەجۆنۆمجس ئۆف ئونەمپلۆیمەنت، لۆندۆن: ئاللەن ئاند ئونون.
• کانت، ئممانوئەل، 1965 [1797]). تهە مەتاپهیسجال ئەلەمەنتس ئۆف ژوستجە، ژۆهن لادد (ترانس.)، ئنداناپۆلس: بۆببس-مەررلل.
• –––، 1970 [1795]. ‘پەرپەتوئال پەئاجە،ئ ئن کانتئس پۆلتجال ورتنگس، هانس رەئسس (ئەد.)، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• کاڤکا، گرەگۆری س.، 1986. هۆببەسان مۆرال ئاند پۆلتجال تهەئۆری، پرنجەتۆن: پرنجەتۆن ئونڤەرستی پرەسس.
• کەینەس، ژۆهن ماینارد، 1972. ‘تهە ئەند ئۆف لائسسەز-فائرە،ئن هس ئەسسایس ئن پەرسوئاسۆن، لۆندۆن: ماجمللان.
• –––، 1973 [1936]. تهە گەنەرال تهەئۆری ئۆف ئەمپلۆیمەنت، ئنتەرەست ئاند مۆنەی، لۆندۆن ئاند جامبردگە: ماجمللان ئاند جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• کوکاتهاس، جهاندران، 2003. تهە لبەرال ئارجهپەلاگۆ، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.
• کیملجکا، ولل، 1989. لبەرالسم، جۆممونتی ئاند جولتورە، ئۆخفۆرد: جلارەندۆن پرەسس.
• لارمۆرە، جهارلەس، 1996. تهە مۆرالس ئۆف مۆدەرنتی، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• –––، 2001. ‘ئا جرتقوئە ئۆف پهلپ پەتتتئس رەپوبلجانسم،ئ، نۆئووس (سوپپلەمەنت): 229–243.
• –––، 2004. ‘لبەرال ئاند رەپوبلجان جۆنجەپتۆنس قۆف فرەئەدۆم،ئ ئن رەپوبلجانسم: هستۆری، تهەئۆری، ئاند پراجتجە، د. وەئنستۆجک ئاند ج. نادەئاو (ئەدس.)، لۆندۆن: فرانک جاسس، 96–119.
• لۆجکە، ژۆهن، 1960 [1689]. تهە سەجۆند ترەئاتسە ئۆف گۆڤەرنمەنت ئن توۆ ترەئاتسەس ئۆف گۆڤەرنمەنت، پەتەر لاسلەتت، ئەد. جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس، 283–446.
• –––، 1975 [1706]. ئان ئەسسای جۆنجەرننگ هومان ئوندەرستاندنگ، پەتەر هـ. نددتجهـ (ئەد.)، ئۆخفۆرد: جلارەندۆن پرەسس.
• لۆماسکی، لۆرەن ئە.، 1987. پەرسۆنس، رگهتس، ئاند تهە مۆرال جۆممونتی، نەو یۆرک: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.
• –––، 2007. ‘لبەرالسم وتهۆئوت بۆردەرس،ئ ئن لبەرالسم: ئۆلد ئاند نەو، ئەللەن فرانکەل پائول، فرەد د. مللەر ئاند ژەففرەی پائول (ئەدس.)، نەو یۆرک: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس، 206–233
• ماجەدۆ، ستەپهەن، 1995. ‘ لبەرال جڤج ئەدوجاتۆن ئاند رەلگۆئوس فوندامەنتالسم: تهە جاسە ئۆف گۆد ڤ. ژۆهن راولس؟ئ ئەتهجس، 105: 468–96.
• ماجهاڤەلل، نججۆلۆ، 1950 [1513]. تهە پرنجە ئاند تهە دسجۆئورسەس، ل. رجج ئاند ج.ئە. دەتمۆلد (ترانس.)، نەو یۆرک: راندۆم هۆئوسە، ئنج.
• ماجک، ئەرج ئاند گەرالد ف. گائوس، 2004. ‘جلاسسجال لبەرالسم ئاند لبەرتارانسم: تهە لبەرتی ترادتۆن،ئ ئن تهە هاندبۆئۆک ئۆف پۆلتجال تهەئۆری، گەرالد ف. گائوس ئاند جهاندران کوکاتهاس (ئەدس.)، لۆندۆن: ساگە، 115–130.
• مارگالت، ئاڤسهائ، ئاند ژۆسەپهـ راز، 1990. ‘ناتۆنال سەلف-دەتەرمناتۆن،‘ ژۆئورنال ئۆف پهلۆسۆپهی، 87: 439–61.
• مارواهـ، ئندەر، 2011. ‘جۆمپلجاتنگ باربارسم ئاند جڤلزاتۆن: مللئس جۆمپلەخ سۆجۆلۆگی ئۆف هومان دەڤەلۆپمەنت،ئ هستۆری ئۆف پۆلتجال تهۆئوگهت، 32: 345–66.
• مەهتا، ئودای سنگهـ، 1999. لبەرالسم ئاند ئەمپرە: ئا ستودی ئن ننەتەئەنتهـ-جەنتوری برتسهـ لبەرال تهۆئوگهت، جهجاگۆ: ئونڤەرستی ئۆف جهجاگۆ پرەسس.
• ملل، ژۆهن ستوئارت، 1963. جۆللەجتەد وۆرکس ئۆف ژۆهن ستوئارت ملل، ژ. م. رۆبسۆن (ئەد.)، تۆرۆنتۆ: ئونڤەرستی ئۆف تۆرۆنتۆ پرەسس.
• مللەر، داڤد، 2002. ‘توۆ وایس تۆ تهنک ئابۆئوت ژوستجە،ئ پۆلتجس، پهلۆسۆپهی ئاند ئەجۆنۆمجس، 1: 5–28.
• موممەری ئا. ف. ئاند ژ. ئا. هۆبسۆن، 1956. تهە پهیسۆلۆگی ئۆف ئندوستری، نەو یۆرک: کەللی ئاند مللمان.
• نارڤەسۆن، ژان، 2018. ‘هۆببەس ئاند تهە وەلفارە ستاتە،ئ ئن جۆئورتلاند 2018: 198–213.
• نۆزجک، رۆبەرت، 1974. ئانارجهی، ستاتە ئاند ئوتۆپا، نەو یۆرک: باسج بۆئۆکس.
• نوسسبائوم، مارتها، 2002. ‘وۆمەن ئاند لاو ئۆف پەئۆپلەس،ئ پۆلتجس، پهلۆسۆپهی ئاند ئەجۆنۆمجس، 1: 283–306.
• ئۆکن، سوسان، 2002. ‘ مسترەسسەس ئۆف تهەئر ئۆون دەستنی: گرۆئوپ رگهتس، گەندەر، ئاند رەئالستج رگهتس ئۆف ئەخت،ئ ئەتهجس، 112: 205–30.
• پارەکهـ، بهکهو، 1994. ‘دەجۆلۆنزنگ لبەرالسم،ئ، ئن تهە ئەند ئۆف ‘ئسمسئ؟: رەفلەجتۆنس ئۆن تهە فاتە ئۆف ئدەئۆلۆگجال پۆلتجس ئافتەر جۆممونسمئس جۆللاپسە، ئالەخاندەر سهترۆماس (ئەد.)، جامبردگە، ما: ولەی-بلاجکوەلل: 85-103.
• –––، 1995. ‘لبەرالسم ئاند جۆلۆنالسم: ئا جرتقوئە ئۆف لۆجکە ئاند ملل،ئ ئن تهە دەجۆلۆنزاتۆن ئۆف ئماگناتۆن: جولتورە، کنۆولەدگە ئاند پۆوەر، ژان نەدەرڤەئەن پەتەرسە ئاند بهکهو پارەکهـ (ئەدس.)، لۆندۆن: زەد بۆئۆکس: 81–98.
• پائول، ئەللەن فرانکەل، فرەد د. مللەر ئاند ژەففرەی پائول (ئەدس.)، 2007. لبەرالسم: ئۆلد ئاند نەو، نەو یۆرک: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• پەرری، مجهائەل ژ.، 1993. ‘رەلگۆئوس مۆرالتی ئاند پۆلتجال جهۆئجە: فورتهەر تهۆئوگهتس— ئاند سەجۆند تهۆئوگهتس — ئۆن لۆڤە ئاند پۆوەر،ئ سان دەگۆ لاو رەڤەو، 30 (فالل): 703–727.
• پەتتت، پهلپ، 1996. ‘فرەئەدۆم ئاس ئانتپۆوەر،ئ ئەتهجس، 106: 576–604.
• –––، 1997. رەپوبلجانسم: ئا تهەئۆری ئۆف فرەئەدۆم ئاند گۆڤەرنمەنت، ئۆخفۆرد: جلارەندۆن پرەسس.
• پتتس، ژەننفەر، 2005. ئا تورن تۆ ئەمپرە: تهە رسە ئۆف ئمپەرال لبەرالسم ئن برتائن ئاند فرانجە، پرنجەتۆن: پرنجەتۆن ئونڤەرستی پرەسس.
• پۆگگە، تهۆماس و.، 1989. رەئالزنگ راولس، ئتهاجا: جۆرنەلل ئونڤەرستی پرەسس.
• –––، 2002. وۆرلد پۆڤەرتی ئاند هومان رگهتس، جامبردگە: پۆلتی پرەسس.
• پۆپپەر، کارل، 1945. تهە ئۆپەن سۆجەتی ئاند ئتس ئەنەمەس، لۆندۆن: رۆئوتلەدگە ئاند کەگان پائول.
• راولس، ژۆهن، 1951. ‘ئۆئوتلنە ئۆف ئا دەجسۆن پرۆجەدورە فۆر ئەتهجس،ئ تهە پهلۆسۆپهجال رەڤەو، 60: 177–97.
• –––، 1996. پۆلتجال لبەرالسم، نەو یۆرک: جۆلومبا ئونڤەرستی پرەسس.
• –––، 1999ا. لاو ئۆف پەئۆپلەس، جامبردگە، ما: هارڤارد ئونڤەرستی پرەسس.
• –––، 1999ب. ئا تهەئۆری ئۆف ژوستجە، رەڤسەد ئەدتۆن. جامبردگە، ما: هارڤارد ئونڤەرستی پرەسس.
• –––، 2001. ژوستجە ئاس فائرنەسس: ئا رەستاتەمەنت، ئەرن کەللی، ئەد. نەو یۆرک: جۆلومبا ئونڤەرستی پرەسس.
• راز، ژۆسەپهـ، 1986. تهە مۆرالتی ئۆف فرەئەدۆم، ئۆخفۆرد: جلارەندۆن پرەسس.
• –––، 1990. ‘فاجنگ دڤەرستی: تهە جاسە ئۆف ئەپستەمج ئابستنەنجە،ئ پهلۆسۆپهی & پوبلج ئاففائرس، 19: 3–46.
• رەئمان، ژەففرەی، 1990. ژوستجە ئاند مۆدەرن مۆرال پهلۆسۆپهی، نەو هاڤەن، جت: یالە ئونڤەرستی پرەسس.
• ردگە، مجهائەل، 1998. ‘هۆببەسان پوبلج رەئاسۆن،ئ ئەتهجس، 108: 538–68.
• رتجهە، د.گ.، 1896. پرنجپلەس ئۆف ستاتە ئنتەرفەرەنجە، 2ند ئەدن.، لۆندۆن: سوان سۆننەنسجهەئن.
• رۆببنس، ل.، 1961. تهە تهەئۆری ئۆف ئەجۆنۆمج پۆلجی ئن ئەنگلسهـ جلاسسجال پۆلتجال ئەجۆنۆمی، لۆندۆن: ماجمللان.
• رۆگەرس، مەلڤن، 2008. ‘رەپوبلجان جۆنفوسۆن ئاند لبەرال جلارفجاتۆن،ئ پهلۆسۆپهی & سۆجال جرتجسم، 34: 799–824.
• رۆئوسسەئاو، ژەئان-ژاجقوئەس، 1973 [1762]. تهە سۆجال جۆنتراجت ئاند دسجۆئورسەس، گ.د.هـ. جۆلە (ترانس.)، نەو یۆرک: دوتتۆن.
• سابل، ئاندرەو، 2017. ‘رەئالست لبەرالسم: ئان ئاگەندا،ئ جرتجال رەڤەو ئۆف ئنتەرناتۆنال سۆجال ئاند پۆلتجال پهلۆسۆپهی، 20: 349–64.
• ساندەل، مجهائەل، 1982. لبەرالسم ئاند تهە لمتس ئۆف ژوستجە، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• سجانلۆن، تهۆماس، 1982. ‘جۆنتراجتوئالسم ئاند ئوتلتارانسم،ئ ئن ئوتلتارانسم ئاند بەیۆند، ئامارتیا سەن ئاند بەرنارد وللامس (ئەدس.)، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس: 103–28.
• –––، 1998. وهات وە ئۆوە ئەئاجهـ ئۆتهەر، جامبردگە، ما: هارڤارد ئونڤەرستی پرەسس.
• سجهمدتز، داڤد، 2006. ئەلەمەنتس ئۆف ژوستجە، نەو یۆرک: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• –––، 2022. ئەجۆلۆگجال ژوستجە، نەو یۆرک: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.
• سجهمدتز، داڤد، ئاند ژاسۆن برەننان، 2010. ئا برەف هستۆری ئۆف لبەرتی، مالدەن، ما: ولەی-بلاجکوەلل.
• سەن، ئامارتیا، 1992. ئنەقوئالتی رەئەخامنەد، جامبردگە، ما: هارڤارد ئونڤەرستی پرەسس.
• سهۆرتەن، ئاندرەو، 2014. ‘لبەرالسم،ئ ئن پۆلتجال ئدەئۆلۆگەس: ئان ئنترۆدوجتۆن، 4تهـ ئەدتۆن، ڤنجەنت گەئۆگهەگان ئاند رجک ولفۆرد (ئەدس.)، نەو یۆرک: رۆئوتلەدگە: 19–46.
• سپەنجەر، وللام، 1995 [1851]. سۆجال ستاتجس، نەو یۆرک: رۆبەرت سجهالکەنباجک فۆئونداتۆن.
• سکننەر، قوئەنتن، 1998. لبەرتی بەفۆرە لبەرالسم، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• سپەجتۆر، هۆراجۆ، 1992. ئائوتۆنۆمی ئاند رگهتس: تهە مۆرال فۆئونداتۆنس ئۆف لبەرالسم، ئۆخفۆرد: جلارەندۆن.
• ستەئنەر، هللەل، 1994. ئان ئەسسای ئۆن رگهتس، ئۆخفۆرد: باسل بلاجکوەلل.
• ستۆلزەنبەرگ، نۆم، 1993. ‘هە درەو ئا جرجلە تهات سهوت مە ئۆئوت: ئاسسملاتۆن، ئندۆجترناتۆن، ئاند تهە پارادۆخ ئۆف لبەرال ئەدوجاتۆن،ئ هارڤارد لاو رەڤەو، 106: 581–667.
• سوائنە، لوجاس، 2006. تهە لبەرال جۆنسجەنجە، نەو یۆرک: جۆلومبا ئونڤەرستی پرەسس.
• تامر، یائەل، 1993. لبەرال ناتۆنالسم، پرنجەتۆن: پرنجەتۆن ئونڤەرستی پرەسس.
• تاونەی، ر. هـ.، 1931. ئەقوئالتی، نەو یۆرک: هارجۆئورت. براجە.
• تایلۆر، جهارلەس، 1979. ‘وهاتئس ورۆنگ وتهـ نەگاتڤە لبەرتی،ئ ئن تهە ئدەئا ئۆف فرەئەدۆم، ئا. ریان (ئەد.)، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس: 175–93.
• –––، 1992. مولتجولتورالسم ئاند تهە پۆلتجس ئۆف رەجۆگنتۆن، پرنجەتۆن: پرنجەتۆن ئونڤەرستی پرەسس.
• ڤرۆل، مائورزۆ، 2002. رەپوبلجانسم، ئا. سهوگائار (ترانس.)، نەو یۆرک: هلل ئاند وانگ.
• ڤۆن هومبۆلدت، ولهەلم، 1993 [1854]. تهە لمتس ئۆف ستاتە ئاجتۆن، ئنداناپۆلس: لبەرتی پرەسس.
• والدرۆن، ژەرەمی، 2001. ‘هۆببەس ئاند تهە پرنجپلە ئۆف پوبلجتی،ئ پاجفج پهلۆسۆپهجال قوئارتەرلی، 82: 447–474.
• والل، ستەڤەن، 1998. لبەرالسم، پەرفەجتۆنسم ئاند رەسترائنت، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.
• یۆئونگ، ئرس مارۆن، 1990. ژوستجە ئاند تهە پۆلتجس ئۆف دففەرەنجە، پرنجەتۆن: پرنجەتۆن ئونڤەرستی پرەسس.

چاڤکانیێن دن ئێن ل سەر ئینتەرنەتێ

• لبەرتی فوند ئۆنلنە لبراری ئۆف لبەرتی