Hawbestî le felsefey komełayetî û syasîda

Zarawey «hawbestî» bo yekem car le seretakanî sedey nozdeyem ta kotayyekanî ew sedeye le feřensa kewte ser zaran. Lew seredemewe ta êsta, ew zaraweye hemûkat bo wesfikirdinî peywendîyekî taybetî yekêtî û hestî minetbarî û qerizdarêtîy dûlayene lenaw girûpêkda bekar hatuwe. Řeguřîşey em zaraweye degeřêtewe bo bekarhênanî yasayî feřensî, ke têyda çemkî yasayî řomîy pabendî Le solîdumda (In solidum) —berpirsyarêtî û pabendîyekî girêbestîy hawbeş ke têyda her wajokerêkî ew girêbeste řaydegeyenêt ke le ast qerzekanî hemuwanda lêpirsiraw û derweste— zor lemêje le yasay medenîy feřensa (Code civile)da bedî dekirêt û heye (Blais 2007; Hayward 1959; Wildt 1999). Hawbestî le çwarçêwey axêzge yasayyekanî qetîs namênêt û le wełamî diłeřawkê sebaret be hêzgelî nawendiřewên û heławardinî takgerayaney komełgey bazirganî û pîşesazî, debête çemkêkî serekîy komełayetî û syasî. Çî detwanêt cêy peywendî û girêdrawîye komełayetîye konekanî kiłêsa, binemałe û sendîka pîşeyyekan bigrêtewe, ke hemûyan behoy bazařekanewe lawaz bibûn? Çî detwanêt hestî amancî hawbeş û çakey giştî misoger bikat? Wek wełamêk bo em pirsyarane, «hawbestî» debête diruşmî serekîy bizûtnewe pêşkewtinxiwazekan le seranserî ewrûpada, lewane sosyalîzim, nasyonalîzmî lîbrał, çaksazîxwazîy katolîk û solîdarîzim.

Lem dwayyaneda, netenê bangewaz bo hawbestî bełkû dařiştinî bîrdoz sebaret be hawbestîyş bûjanewe û serhełdaneweyekî be xoyewe bînîwe. Legeł zyadbûnî řêkupêkî û tekûzî le bizave komełayetîye hawçerxekanda (bizûtnewe bo jyanî řeşpêstekan, dagîrkarî, bizûtnewey minîş (MeToo) û çalakîyekanî peywest be gořanî keşuhewa), le yasa û syasetda (kovîd, yekêtîy ewrûpa, destûrekan le seranserî cîhanda û mafekanî mirov) û tenanet le bwarî bayo’êtîkîşda, zortir pena biraweteber hawbestî. Le bwarekanî komełnasî, zanistî syasî, bîrdozî komełayetî û felsefey komełayetî û syasî gelêk berhem û nûsrawe leser em çemke û behakey bûnyan heye û ta dêt zortirîş debin. Sereřay emeş, hêştake pênase û dyarîkirdinî em aydyaye her estem dest dedat: hawbestî çîye? We çi şitêk behay pê debexşêt, hełbet ger weha şitêk hebêt? Lem witareda, amanciman xistineřûy têřwanînêkî giştî lem bas û gengeşaney em dwayye be terkîzkirdin leser řiskan û peresendinî le felsefey komełayetî û syasîdaye.

• 1. Kirokî hawbestî
• 2. Hawbestî le mumareseda
• 1.2. Sosyalîzim
• 2.2. Hawbestîy medenî
• 3.2. Hawbestîy neteweyî
• 4.2. Hawbestîy kirîstyanî
• 5.2. Hawbestî le bizave komełayetîyekanda
• 6.2. Encam
• 3. Behay hawbestî
• 4. Ałingarîyekanî berdem hawbestî
• 1.4. Řexney tyorî le hawbestî
• 1.1.4. Nayekangîrîy çemkî
• 2.1.4. Zyadeyî tyorî
• 2.4. Ałingarîye kirdeyyekanî berdem hawbestî
• 1.2.4. Gelo hawbestî heřeşeye bo ser azadî?
• 2.2.4. Gelo hawbestî birew be bîrubaweře çewaşekan dedat?
• 3.2.4. Gelo hawbestî debête hoy bêberîkirdinî kesanî derewey bazney endamêtî û nadadperwerî le astyan?
• Jêderekan
• Perawêz

1. Kirokî hawbestî

Çemkî hawbestî le felsefey komełayetî û syasîda be piley yekem bo hełsengandin, arastekirdin û wesfikirdinî çalakîyekanî naw girûpekan û nêwan takekan û girûpekan bekar dehênrêt. Le awiřdanewe le komełêk lêkdanewey cyawaz, baştir waye be řîzkirdinî hendêk derbiřînî asayî dest pê bikeyn ke řeguřîşeyan le piraktîkdaye û têyanda em çemke bekar hatuwe. Le wituwêj sebaret be jîngey şwênî karman dekirêt bigutrêt, «debê hawbestîyekî zortir legeł yektir binwênîn»; le giftugo lemeř axêzgekanî dewłetî xoşbijîwî, gwêman lê debêt ke dełên, «dewłetî xoşbijîwî derxer û sembulêkî hawbestî le nêwan hawwiłatîyandaye»; le axaftin leser daynamîkî bizûtnewe komełayetîyekanda, deşê bigutrêt, «xopîşandere nyonazîyekan be hawbestî legeł yektirda mamełeyan dekird»; le giftugo sebaret be pałpiştîkirdin le «bizûtnewe bo jyanî řeşpêstekan», debîstîn dełên, «min le berengarbûnewey sitem û çewsandineweda be hawbestî şan be şanî êwe westawim»; le peywendî legeł ew beha exlaqîyaney ke řoḧ dekene ber yekparçeyî û yekxistinî ewrûpa wek pirojeyek, degutrêt, «hawbestî behayekî bineřetîy yekêtîy ewrûpaye»; le axaftin lemeř layene nerênî û xałe lawazekanî bankewanîy weberhênan, deşê bigutrêt, «hawbestîyekî zor le nêwan bankewanekan bedî nakirêt»; sebaret be çermeserî û řojřeşîy berkewtuwanî bûmelerze le îndonîzya, eme ber gwêman dekewêt ke dełên, «be mebestî hawbestî pêwîste be zûtrîn kat biřepareyekyan bo binêrîn»; le kardanewe be bîstinî hewałî tûşbûnî hawtîmêkman be şêrpence, deşê em pêşnyare bideyn ke «debê wekû hawbestî legeł ew hawřêyeman serman bitaşîn». Çi lêkdanewe û řaveyek lem çemke detwanêt le hełsengandin û wesfikirdinî ew dyardeye yarmetîderman bêt ke lem helumercane û le helumercî hawşêweda amajey pê kirawe?

Le berbiławtirîn astida, feylesûfan (bo nimûne O’Neill 1996: 201 û Miller 2017: 62) zorbey kat le nêwan dû manay hawbestî cyawazî dadenên: «hawbestî Le nêwan» û «hawbestî Legeł». Be gwêrey manay yekem, hawbestî wesfiker û derxerî peywendîyek le nêwan endamanî yek girûpî komełayetîye. Wek le xwarewe wirditir leserî dedwêyn û boman řûn debêtewe, bo «Hawbestî le nêwan» zorbey kat pêwîst be ta řadeyek lêkçûyî û hawtayî le hełwêst û nêrîn û xû û xidey endamanda heye. Bo nimûne, řenge ême herdûkman ser be netewey danîmarkî bîn, herdûk derwest bîn be řûxandin û řamałînî dagîrkeran û herkamman amade bîn bo berengarbûnewey dagîrkeran yarmetîy yektir bideyn. Le layekî tirewe, «Hawbestî legeł» wesfiker û derxerî peywendîyek le nêwan takêk û takêkî tir, yaxud le nêwan komełêk tak û endamanî girûpêkî komełayetîye ke ew komełe take endamî nîn («derewegrûp»). Lem xwêndinewe û lêkdaneweye bo hawbestî, lêkçûyî pêwîst nîye: katêk min pare bo řêkxiraweyekî naḧkûmîy çalak le şarî to denêrim, ewe legeł toda ke berkewtû û qurbanîyekî bûmelerzey, be hawbestî mamełe dekem. Lêreda min legeł to be hawbestî mamełem kirduwe, bebê ewey ke to be hawbestî legeł min bicûłêyewe (yan tenanet bebê ewey ke le egerî pêçewanebûnî ḧałeteke, wate ger hatbaye û min berkewtûy bûmelerze bayem, to xwast û mebestî ewet hebaye ke legeł min be hawbestî bicûłêyewe). Nimûneyekî berçawî «Hawbestî legeł» çemk û manay katolîkîy hawbestîye ke wek formêk le Karîtas (Caritas) yan xêrxiwazî fêm dekirêt (le dirêjey em witareda zortir leser řave û lêkdaneweyekî bedîl bo hawbestî le nerîtî katolîkîda dedwêyn). Herwek cozêf tîşner ke dewrêkî karîgerî le bizavî hawbestîy połendada hebû, denûsêt:

Kewate, ême legeł kêda hawbestîman heye? Ême ber le hemuwan legeł ewane hawbestîman heye ke zamdarî destî kesanî tirin, legeł ewaney ke ber jan û azarêk kewtûn ke dekira pêşî pê bigîrdirêt —jan û azarêkî beřêkewt û napêwîst. Eme řêgir nîye leberdem hawbestîkirdin legeł ewanî tir, legeł hemû ewaney tûşî azar û janêk hatûn. Bełam hawbestî legeł ewaney ke be destî kesanî tir tûşî azar û janêk bûn, be şêweyekî taybet bingehî, êcgar pêwîst, behêz û xořiske. (Tischner 1982 [1984]: 8–9)

Feylesûfan leser ewey ke axo forme nahawta, laseng û yeklaneyekanî yarmetî û piştîwanî le layen komełêk takewe bo komełêk takî tir, yaxud le layen endamanî derewegrûp bo endamanî nawewegrûp wek hawbestîyekî Řasteqîne Dête hejmar beser dû bereda dabeş debin. Lay hendêkyan (bo nimûne biřwane Sangiovanni forthcoming) be hawbestîy řasteqîne danandirêt. Sancyovanî dełêt baştir waye ke be hîç şêweyek «Hawbestî legeł» wek formêkî hawbestî nexemłênîn. Dirêje be qisekanî dedat û dełêt ke ew xwêndinewe taklayene û nahawtaye bo hawbestî ew yeksanîxwazîyey ke le diłî hawbestîda heye bênirx û xaşebiř dekat û legeł ew řewt û řêçke bawaney ke têyanda ew zaraweye be şêweyekî mêjûyî baw û zał buwe be başî yek nagrêtewe. Herweha amaje bewe dekat ke «Hawbestî legeł» lem mana berteskitrey xoyda legeł zarawe peywendîdarekanî tirî wek «yarmetîy mirovdostane», «xêrxiwazî», «çakekarî» yaxud «pałpiştîkirdin bo amancêkî baş» cyawazîy nabêt. Hîç xêrêk leweda nîye ke forimgelêkî wek yarmetîy mirovdostane yan pałpiştîkirdin bo amancêkî baş naw binêyn «hawbestî», û lêkbestinî em dû aydyaye beyekewe lejêr yek diruşim û beydaxda, behay hawbestî wek formêkî çalakî û kirdiwey yeksanîxwazaney bekomeł lêł û temawî dekat.

Bo komełêkî tir le feylesûfan (bo nimûne Kolers 2016) hawbestî (çi le formî «Legeł»da û çi le formî «Le nêwan»da) debê Hemûkat Yeklayene, nahawta û laseng bêt. Kolêrz dełêt ke ḧałete paradaymî û nimûneyyekanî hawbestî tenya birîtîn lew ḧałetaney ke girûpêk yan takêk (zorbey kat endamanî derewegrûpêk), ke be pîtî S Dyarîy dekat, bo girûpêkî amanc, ke be pîtî G Nawî dênêt, Xoy be destewe bidat û xêrî pê bigeyenêt, bełam pêçewanekey nagrêtewe. Kolêrz gutenî,

[hengaw û kirdewey hawbestî] nakirêt be hanabirdineber amancekan be şêweyekî bineřetî pasaw bidrêt, herweha êmeş leser binemay amance hawbeşekan layenekan hełnabjêrîn. Bepêçewanewe, katêk S Le hawbestî legeł GDaye, ewa S Piştigîrîy G Xoy dekat yan behay pê dedat, nek amancekanî G. Her Amancêk ke G Bo ew kirdeweye yan wek amancêkî syasî destinîşanî bikat, S Amadeyî heye qibûłî bikat û bîşopênêt. Bo nimûne, ta ew katêk ke le hawbestîdan, xełkanî cyazayendixiwaz ke pałpiştîy mafî hawsergîrîy dû kesî hawzayend legeł yektir deken, leber ewe nîye ke wek xoyan û be mebestî kesî bixiwazin hawsergîrîy dû kesî hawzayend řêgepêdraw bêt, bełkû hokarekey emeye ke komełey pelkezêřîne wek amancêkî giring mamełe legeł em babeteda dekat. (Kolers 2016: 58)

Le nimûne paradaymîyekanî hawbestîda endamanî (derewe)girûpekan (bo nimûne cyazayendixiwazan) xoyan derwest be encamdanî her şitêk dezanin ke endamanî (nawewe)girûpêkî beşbiřaw û bêwerî (wekû hawzayendixiwazan) bo załbûn beser nadadperwerî û řewandinewey ew nadadperwerîye, be pêwîstî dezanin. Xałî cêy bayex eweye ke lem wêneyeda endamanî derewegrûp bew Girûpewe Derwestin, nek be her amanc û mebestêk ke ew girûpe şwênî dekewêt. Min wek kesêkî cyazayendixiwaz bo ewey be hawbestî mamełem kirdibêt, Nayem Şan be şanî endamanî komełey pelkezêřîne be arastey derwestibûnî řastewxo be berengarbûnewe û dijayetîy cyazayendixiwazî hengaw binêm; bełkû bo ewey be hawbestî bicûłêmewe debê pabend be komełey pelkezêřîne wek xoy bim, û lem řuwewe debê derwest bim be her şitêk ke endamekanî pêm biłên ke pêwîste bo pêşxistinî dozekeyan bîkem, ca her doz û amancêk bêt.

Yek le başîyekanî em řwangeye eweye ke řehendêkî giringî exlaqîy bizave komełayetîye hawpeymanîyekan le xo degrêt û denwênêt, wate ewey ke (derewe)girûpe hevyaztirekan le berengarbûnewey nadadperwerîda wek hewałbend û hawpeymanî (nawewe)girûpe bêwerî û bêbeştirekan hengaw denên û decûłênewe. Herwek zorcar amajey pê dirawe, kêşey weha hawpeymanîgelêk eweye ke hevyazîyekanî endamanî girûpe hevyaztirekan zorbey kat karîgerî dexene ser le hewłekanyan bo pałpiştîkirdin le amancekanî bizûtneweke û tenanet hendêk kat ew hewłane deşêwênin û be lařêyanda deben, û ew endamane çawyan le ast şêwaz û řêgekanî ew karîgerîdanan û şêwandine dadexen.^[1] Hawpeymane derewegrûpîyekan hawkat ke şan be şanî endamanî nawewegrûpekan xerîkî berxodan û berengarbuwenewen, dekirit hendêk kat be şêweyekî nawşyarane modêl û şêwaze pêkhateyye berbiławtirekanî desełat û heławartin û bêbeşkirdin berhem bihênnewe. Bo nimûne, deşê le hewłdan bo sepandinî ecênda yan aydyalekanî xoyan beser bizave berîn û berbiławtirekeda, le formêk le formekanî nadadperwerîy me’rîfî biglên (Deveaux 2021; Clark 2014; Medina 2013; Gould 2020; Land 2015). Karekanî kolêrz bîrî xwêneranî dexatewe ke bo hawbestîy řasteqîne pêwîste endamanî derewegrûpekan nîgeranî, aydyal, pêşdawerî û lagîrîye taybetekanî xoyan wela binên û Gwê bigirin (Kolers 2016: 115). Îtir katyetî amade bin dan be sinûre řêjeyye me’rîfîyekanî xoyan be berawird legeł endamanî nawewegrûpekanda binên ke netenê be hemû wicûdyan lenaw kayekedan û gîrodey babeteken, bełkû zorbey kat ezmûnêkî jînkirawî zîndû û dyaryan lew formaney nadadperwerî heye ke xerîkin berengaryan debnewe. Herweha debê amade bin leber řêzgirtin le beşbiřawekan xoyan be destewe biden û ewan le pêştir danên: ca çi em beşbiřawane destřageyştinî me’rîfîy baştiryan be řastîyekan sebaret be xebat û berberekanîyeke û babetekanî tirî peywendîdar bemewe hebêt yan na, hevyazekan debê bo řêzgirtin le her şitêk ke bo beşbiřawan ta ew řadeye gewherîye û lejêr metirsîdaye, xoyan be destewe biden.^[2]

Ta êre leser řave û lêkdanewe yeklayene û nahawtakanî çemkî cêy basman dwawîn û gengeşeman kirdûn. Êsta deperjêyne ser ew řave û lêkdanewane lew çemke ke bîrokey «Hawbestî le nêwan» wek paradaym û modêlî nimûneyî řeçaw deken. Bîrokey «Hawbestî le nêwan» bo nawdêrkirdinî Peywendîyek Le nêwan endamanî take girûpêk kełkî lê werdegîrêt, nek bo amajedan be komełêk hełwêst û hengawî kirdeyî ke dyarîkerî taybetmendîy takêkin ke (be şêweyekî taklayene) piştîwanî yan yarmetîyek pêşkeş dekat. Em peywendîye begşitî bew şêweye dête têgeyştin ke ḧałetêke ke girûpeke corêkî cyawaz le Yekêtî Le nêwan endamekanî le xoy pêşan dedat (Solidus Le zimanî latînîda be watay gişt yan yekgirtû û yekparçe dêt). Bełam çi core yekêtîyek? Bepêy hemû boçûne řêtêçûyekan, ew yekêtîyey ke basî lê dekeyn le komełêk hełwêst, xû û xide û kirdewey taybetmend pêk dêt ke lêkgirêdrawin û le layen endamanewe dêne derbiřîn û nwandin. Lêreda berawridkirdinî peywendîyekanî hawbestî legeł ew peywendîyaney pêkhênerî girûpe komełayetîyekan, Wek xoyanin, detwanêt babeteke řûntir bikatewe. Be gwêrey yek le pênase karîgerekan bo girûpî komełayetî, girûpêkî komełayetî

Birîtîye le komełêk tak ke xoyan wek endamî yek polî komełayetî dezanin, hendêk gîrodebûn û girêdrawîy sozdarîyan bem pênase hawbeşe le xoyan heye û be řadeyek le kodengîy komełayetî sebaret be hełsengandinî girûpekeyan û endamêtîyan lew girûpeda geyştûn. (Tajfel & Turner 2001: 100)

Çend kesêk ke le wêstigeyekî pasda çaweřê deken yaxud swarî şemendeferêk debin le ḧałetî asayîda girûpêkî komełayetî nîn; bełam fermanberanî gûgił û endamanî kiłêsay îngiłtera girûpêkî komełayetîn. Kewate detwanîn biłêyn: bo ewey (nawewe)girûpêk hawbestîy xoy pêşan bidat debê xoy wek girûpêkî komełayetî binasêtewe: endamanî debê xoyan leser binemay hendêk xesłet û taybetmendî binasnewe ke wek girûpêkî komełayetî dyarîyan dekat. Bo nimûne, endaman deşê xoyan wek Kirêkar (wate leser binemay řołêk), wek Řeşpêst (leser binemay polênkirdinî řegezî^[3]), wek Řizgarbuwanî şêrpence (leser binemay komełêk ezmûnî hawbeş), wek Jîngeparêz (leser binemay dozêkî hawbeş) û hitid binasnewe.^[4] Bełam çi mercêkî tir pêwîste (yan lanîkem paradaymîye)? Nasînewe wek girûpêkî komełayetî bes nîye: pêm waye řûne ke boy heye xoman wek fermanberî gûgił, yan endazyar, yaxud bankewanî weberhênan binasînewe, keçî dîsanekeş hawbestîman legeł yektir nebêt.

Yek le babete zeqekan ew merceye ke endamanî ew girûpe komełayetîye amadeyî eweyan têda bêt ke le katî pêwîstida berjewendîy berteskî takekesîy xoyan bo behanaçûn û yarmetîdanî yektir wela binên. Bo nimûne, detwanîn bîhênîne pêş çawman ke fermanberanî gûgił yan bankewananî weberhênan, beder le hendêk ḧałet û helumercî taybet (bo nimûne fermanberan be şêweyekî serbexo û beder le îşekeyan yektir binasin), amade nîn berjewendîy berteskî xoyan wela binên. Eger eme řast bêt, ewa pêdeçêt ke mirovekan le hełsukewt û peywendîy asayî řojaneyanda hawbestîyan legeł yektir nebêt (sereřay hawkarîyekanyan). Beşêk le feylesûfan lew baweředan ke em dû merce —nasînewe wek endamêkî girûpêkî komełayetî û leser ew binemaye, amadeyî bo welananî berjewendîy berteskî takekesî le pênaw yarmetîdan be endamêkî tir— bo hawbestî pêwîst Û besin. Bo nimûne fîlîp van parîs denûsêt:

Katêk leřûy hawbestîyewe yarmetît dedem, em kare dekem çunke to «yekêk le êmey», çunke «dekira min lecyatî to bim», çunke bem wataye, min legeł toda «denasrêmewe». (Van Parijs forthcoming; herweha biřwane Mason 2000: 27)

Bo řûnbûnewey babeteke van parîs nimûney geştyarêk dênêtewe ke cizdanêkî winbû bo hawseferekey degeřênêtewe, yan paskîlsiwarêk ke yarmetîy paskîlsiwarêkî dîke dedat ta swarî şemendefer bêt. Le her dû ḧałetekeda, kesêk xoy wek geştyar (yan paskîlsiwar) denasêtewe û behoy ew nasîneweye, amadeye yarmetîy geştyar yan paskîlsiwarêkî tir bidat.

Layenêkî erênîy em řwangeye eweye ke detwanêt komełêk bwar û bestênî fireçeşin û cyawaz le xo bigrêt. Bo nimûne detwanêt heste Yeklayenekanî Hawbestî, wek çîrokî «samrîy çakekar»man bo řûn bikatewe. Madam samrîy çakekar xoy be şêweyek polên bikat ke girêdraw û peywendîdar be ewanî tire û tenanet ew kese namo û nenasyaweyş bigrêtewe û em şêwazî xopolênkirdine pałnerî kirdewekanî bêt, ewa behanaweçûn û yarmetîdanî nenasyaweke be hawbestî hejmar dekirêt. Lewaneye samrîy çakekar behoy ezmûnî bûne qurbanîy nadadperwerî yan bergezenîy hawbeşyan, biłêyn wek mirov, amadeyî bo yarmetîdan têda bêt. Bełam siruşt û kirokî giştigîrî em babete řenge heławardin û cyakirdinewey le çemke peywendîdarekanîşewe estem bikat. Pêdeçêt em lêkdaneweye bo em boçûne dadeřmêt ke dełêt hawbestî nawêkî tire bo hemû ew berpirsyarêtîyaney ke le encamî endamêtî le girûpêkî komełayetîda dêne kayewe (yan wa dexemłêndirêt ke dêne kayewe).

Tomî şêłbî řwangeyek dexate řû ke leřûy pêkhatewe be şêweyekî giştî hawşêweye, bełam mercekanî bo nasînewey hawbeş û yekgirtûyî û yekparçeyî girûp pitewtir dekat. Şêłbî dełêt:

Baweřim waye pênc mercî normatîvî serekî hen ke beyekewe bo formêkî tokme û pitewî hawbestî besin [nasînewe legeł girûpekeda, kełkełey taybet, beha û amancî hawbeş, wefadarî, û mitmaney dûlayene]. Mebestim le «tokme û pitew» hawbestîyeke ke be řadeyek behêze ke xełk berew kirdewe û hengawî bekomeł araste dekat, nek tenya hawsozîyekî dûlayeney hełquław le dannan be hawbeşêtî yaxud tenya hestêkî întimay girûpî. (Shelby 2005: 68; herweha biřwane May 1996: 44; berawirdî bike legeł Feinberg 1973: 677)

Bepêy em řwangeye geřandinewey cizdanêkî winbû bo xawenekey û çîrokî samrîy çakekar be hawbestî le qełem nadrên, çunke berhemî hestêkî lawazî întimay girûpîn. Bełam řenge hendêk kes nařezayî derbibřin lewey ke em řwangeye hêştakeş be řadey pêwîst sinûrdaner û berteskikerewe nîye. Bo nimûne, deşê girûpêkî xwêndinewey kitêb her pênc taybetmendîyeke le xoy pêşan bidat û beşdarbuwanî han bidat ke beyekewe kar biken, bełam sereřay emeş, pêdeçêt zor estem bêt bitwanîn biłêyn girûpêkî xwêndinewey kitêb le hawbestî legeł yektirdan. (zor esteme nek leber ewey ke le zimanî baw û asayîda watay nîye, bełkû çunke pêdeçêt legeł beha û dîrokî ew řewt û řêçke bawane nakok û dijwaze ke têyanda em zaraweye be şêweyekî berçaw xoy derxistuwe, û herweha legeł têgeyştinman lew řołe yek nagrêtewe ke dexwazîn lêkdaneweyek le hawbestî bîgêřêt.) herweha be gwêrey em řwangeye řûn nîye ke axo kirdewe û hengawî bekomeł mercêkî pêwîst bo hawbestîye, yaxud gelo dekirêt dû yan çend kes bebê ewey hîçkat pêkewe û be manayek peywest be yektir bicûłênewe, tenya be hebûnî ew hełwêstaney bas kirawin, le hawbestîda bin. Gelo dekirêt çend birayek tenya leber hebûnî her ew pênc řewş û hełwêstey wek merc basman kirdin le hawbestîda bin, tenanet ger hergîz bo şopandinî hîç amancêk beyekewe hengawyan nenabêt yaxud be hîç şêweyek be hanay yektirewe neçûbin?

Salî şołz řwangeyek le hawbestî dexate řû ke řaşkawane syasî û berhełistikaraneye. Şołz dełêt,

Hawbestîy syasî le berberekanê û dijayetîy şitêkda ser hełdedat; bizavêk bo gořankarîy komełayetîye ke deşê le zor astî bûnî komełayetîda řû bidat. ... Karesate siruştîyekan řenge bo hest û sozî behêz û tenanet bestinî peywendî îlhambexiş bin, bełam bo hawbestîy syasî îlhambexiş nîn. Hawbestîy syasî bew şêweyey ke min leserî dedwêm, nawerok yan amancêkî dadperwerîy komełayetîy heye; le beramber be nadaperwerî, çewsandinewe, sitem, miłhuřî û bergezenîy komełayetîda dewestêtewe û berhełistî dekat. (Scholz 2008: 54; herweha biřwane Mohanty 2003: 7)^[5]

Hawbestî lem boçûneda hemûkat berew załbûn beser nadadperwerîda araste dekirêt; û le bineřetda syasîye. Îtir girûpî xwêndinewey kitêb, samrîy çakekar û nardinî pare wek yarmetî bo berkewtuwanî bûmelerze dexrêne derewe û be hawbestî danandirên. Şołz herweha dełêt ke em çemke pêwîstîy hebûnî pabendîy exlaqîy erênî le nêwan beşdarbuwanda le xo degrêt. Eger beşdarbuwan (bo nimûne girûpêkî layengirî baładestîy sipîpêstekan) le nařezayî derbiřîn be yekxistinî řegezî, pabendîy erênîyan bo yarmetîdan be yektir nebêt (çunke nařezayî derbiřînêkî lem şêweye xizmet be amanicgelî nadaperwerane dekat), ewa natwanin lew kateda ke nařezayî derdebiřn, yarmetîy yektir deden û be dozekeyan derwestin, be hawbestî bicûłênewe û hengaw binên.

Andirya sancyovanî řwangeyekî lem bwareda heye ke kemtir sinûrdaner û berteskikereweye (bełam sinûrdanertir le řwangey şêłbîye). Bepêçewaney şêłbî, sancyovanî dełêt ke hawbestî debê hemûkat be amancî załbûn beser nehametî û kiłołîda bêt, bełam ew nehametîye merc nîye tenya syasî bêt. Bo nimûne, way danên gundêk le agirda bisûtêt û danîştuwanî bo nojenkirdinewe û serlenwê awedankirdinewey ko bibnewe. Ewan bew hewł û têkoşane derwestin û amaden be hanay yektirewe bên. Çunke ew hewłe be arastey załbûn beser nehametîyekî hawbeşe, be hawbestî le qełem dedrêt. Cige leme, lay sancyovanî çemkî hawbestî řehendêkî exlaqîy nîye: tenanet mafyakanîş detwanin le hawbestî legeł yektirda bin (wate sereřay em řastîye ke hawbestîyekeyan bo pêşxistinî amanicgelêkî çewt û lare). Le kotayîda îd’ay ewe dekat ke hawbestî ne ber le kirdewey bekomeł dêt û pêşmercêkyetî (yan wek şêłbî dełêt egerî kirdewey bekomeł zortir dekat) û ne berhemêkî lawekîy kirdewey bekomełe, bełkû xoy formêkî kirdewey bekomełe. Kewate hawbestî wek corêk le kirdewe, tenya bo amajedan be komełêk ḧez û wîst û baweř, řewştiberzîyek yaxud hestêkî hawřêyetî legeł kesanî tirda kełkî lê wernagîrêt. Bełkû hawbestî her nimûneyek le kirdewey bekomeł degrêtewe ke em taybetmendîye serekîyaney xwarewey hebêt:

1. Beşdarbuwan legeł yektir xoyan leser binemay řołêk, helumercêk, dozêk, komełêk ezmûn yaxud şêwazêkî jyan denasnewe ke bepêy ew ...

2. ... Ewan her yekeyan ...

A. ... Beteman be şopandinî hendêk amancî hawbeşî nizîktir (be Y Nawdêrî dekeyn), dewrî xoyan le załbûn beser komełêk çermeserî û nehametîy berçawda bibînin (be X Nawdêrî dekeyn);

B. ... Be tak derwestin (i) be X Û Y Û (ii) be řeçawkirdin û jêrpênexsitinî îradey yektir le desteberkirdinî X Û YDa;

C. ... Derwestin be hawbeşbûn le çarenûsî yektir be şêweyekî peywest be X Û Y;

D. ... Bo ewey řołî xoyan le X Û YDa bigêřn mitmane be yektir deken, mitmane be derwestîy yektir deken, mitmane bewe deken ke her yekeyan îradey ewey tir be hend werdegrêt û jêr pêy nexat, û mitmane bewe deken ke her yekeyan le çarenûsî ewey tirda hawbeş debêt.

Em řwangeye berewřû komełêk ałingarîyş buwetewe. Yekem ewey ke wek şêłbî û şołz, ḧałete yeklayenekanî hawbestî —wek nimûney samrîy çakekar û nardinî pare wek yarmetî bo berkewtuwanî bûmelerze— wek nimûney hawbestî nahênête hejmar, çunke têyanda hîç kirdewe û hengawêkî bekomeł le watay pêwîstî xoyda bedî nakirdirêt. Xałî duwem û peywest be yekemewe, řêge be ḧałetekanî hawbestîy «bêdeng» yan «kesî û taybet» nadat (Bommarito 2016; Zhao 2019). Sîmon waył wek kiçêkî genc wazî le xwardinî şekir hêna, çunke şekir bo serbazan le berey şeřda berdest nebû. Wa dyare řêy têçêt ger biłêyn Be hawbestî Legeł serbazekanda em karey kirduwe. Îtir be çi hokarêk debê ḧałetgelêkî lem çeşne řet bikeynewe? We le kotayîda wa dyare ew bizûtnewe nařezayetîyaney ke Be nwênerayetî û lejêr nawî Berkewtuwanî nadadperwerî bełam nek Legeł Ew qurbanîyane, řêk xirawin, dexate derewey bazney hawbestîyewe. Bîhênne berçawtan xopêşandanêkî nařezayî derbiřîn le dijî daxsitinî kempekanî penaberanî kalê le layen ḧikûmetî feřensawe, řêk dexeyn, û girîman penaberanî ewênderê her agadarî ew xopêşandan û nařezayî derbiřîney ême nîn, yan her beşdarîy têda naken. Wa dyare pênasey hawbestî lay sancyovanî naçarman dekat biłêyn ême le derewe legeł yektir hawbestîman heye, Bełam legeł penaberekanda na.

2. Hawbestî le mumareseda

Ta êre basman le kirokî hawbestî be şêweyekî giştî kird. Lem beşeda, deperjêyne ser basî ew řewt û řêçke komełayetî û syasîyaney ke têyanda em zaraweye derkewtuwe. Her lêkdaneweyek lew çemke giştîye ke pêman waye baştirîne debê le řûnkirdinewey herkam lem bwar û bestênane (be wesfikirdin, hełsengandin û arastekirdinî serkewtuwaneyan) yarmetîderman bêt. Sereřay emeş, ême le dirêjey em babeteda le nêwan lêkdanewe cyawazekan lem çemke giştîye lagîrî nakeyn û bêlayen demênînewe. Cige leme, ême tenya çend nimûneyek lem bwar û bestênane dexeyne ber bas. Egîna gelêk řewt û řêçkey tirîş hen ke têyanda hawbestî cêgey hebuwe. Tenya tîşk dexeyne ser ew babetaney ke pêman waye leřûy mêjûyyewe giringitrîn û karîgertirînyanin.

1.2. Sosyalîzim

Wek le serewe amajeman pê da, bîrokey hawbestî le seretakanî sedey nozdeyem le feřensa biław debêtewe. Yekem bestên ke em çemke têyda řeguřîşey xoy dakutawe sosyalîzme. Yekem nûsere sosyalîstekan —lenawyanda řobêrit oyn (1771-1858), hênrî dî seynit sîmon (1760-1825) û şaril fûryê (1772-1837) (ke markis û engiłs dwatir wek kesanêkî «yutopyagera» dûryan xistinewe û welayan nan) betaybetî karîgerîyan zor bû— hestan be îdanekirdin û řîswakirdinî ew takgerayî û xoperistîyey ke le amêzî komełgey bazař hatbuwe derewe û biław bibuwewe (Claeys 2011). Ewan deyangut ke derbazbûnî bazař le kotubend û çwarçêwekanî yasay nerîtî, pêkhate komełayetîyekan û exlaq benaçar milmilanêy komełayetî, û dakewtin û dařmanî exlaqî, abûrî û kultûrîy çînî kirêkarî lê dekewêtewe. Lew baweředa bûn ke forme nwêyekanî yarmetîdan, harîkarî, girêdayî û beşdarîy dûlayene bo em mebeste pêwîstin ke hemû yeke karkirdîyekanî abûrîy pîşesazîy modêrin beyekewe le tořêkî piştîwan û pałpiştî dûlayeneda le dewrî yek ko bikirênewe, û řêgrî bikirêt le karîgerîye here xirap û kirêtekanî dabeşkirdinî kar be şêweyekî kêberkêyane û ew hejarîyey ke berhemî dehênêt. Řobêrit oyn le sałî 1826da denûsêt:

Take řêgeyek heye ... Ke mirov be girtineberî detwanêt tahetaye xawenî sercem ew bextewerîye bêt ke siruştî xoy twanay çêjlêwergirtinî hebêt —ewîş yekêtî û harîkarîy Hemuwan Le pênaw berjewendîy Yeke be yekeyane. Ta katêk ke mirov le şar û şaroçke meznekanda le dewrî yektir ko debnewe, yan herkameyan le xêzanêkda û cuda le mirovekanî tir dejîn, ke her yekeyan komełêk berjewendîy cyawaz û dijwazî heye, hîç pêşkewtin û baştirbûnêkî gewherî le doxî komełgeda desteber û karîger nabêt. Mirovekan bo behremendibûn le sercem qazanc û başîyekanî hawkarî, debê le komełî biçûk biçûk yaxud le çwarçêwey xêzan û binemałey gewreda le dewrî yektir ko bibnewe, ke hemû endamanyan debê be dewrî girêdayî be berjewendîyekî hawbeş yek bigirin; heman girêdayî û peywendîy yekêtî ke her komełêk be her komełêkî tir ke leser binemay pirensîpî hawçeşin binyat nirawe debestêtewe. (Owen 1826–27 [2016: 69]; herweha biřwane Leopold 2015)

Hîpolît řîno nawêkî bem hawkarîye komełayetîye yekparçe û be şêwey dûlayene piştîwan û pałpişte ke le xizmet tak be tak û hemuwandaye bexşî ke dwatir her lew nawe bo nawnîşanî puxte êcgar benawbangekey le kar û berhemekanî fûryê kełk wergîra, ewîş Solidarité (1842) wate hawbestî bû.^[6]

Engiłs le witarî «sosyalîzim: yutopyayî û zanistî»da (1876) yutopyagerakan lew řuwewe ke natwanin şîy bikenewe ke çilon komełge pêşinyarkirawekanyan dekirêt bênedî, berperç dedatewe (1876 [1978: 685ff]). Hîç binemayek bo doktirînekanyan yan baweřyan bew yasayaney komełge ke leřûy ezmûnîyewe dekira piştiřast bikirênewe, bûnî nebû. Be leberçawgirtinî peywendîy nêwan «hawbestî» û «yutopyagerakan», řûne ke ne markis û ne engiłs hîçkat le hîçkam le nûsrawe sîstematîkîyekanyanda kełkyan le «hawbestî» wek zaraweyek wernegirt. Tenya lew lêdwan û namaneyan ke peywest be komeł û řêkxirawekanî kirêkaran bûn ke le hemû şwênêk bo dakokî û piştigîrîy sosyalîzim seryan hełdeda, kełkyan lew zaraweye werdegirt. Markis le lêdwanêkda ke sałî 1872 le emisterdam dway kongirey înternasyonalî yekem pêşkeşî kird, dełêt:

Hawwiłatîyan, ba bîr le pirensîpî bineřetîy înternasyonal bikeynewe: hawbestî. Tenya katêk ke twanîman em pirensîpe jyanbexşe leser binemayekî dirust le nêwan kirêkaranî bêjmarî hemû wiłatanda binyat binêyn, detwanîn bew amance kotayye mezney ke bo xomanman dyarî kirduwe bigeyn. Şořş debê be hawbestî řapeřêndirêt; eme waney meznî komonî feřensaye, ke lew řuwewe heresî hêna ke hîçkam le nawendekanî tir —berlîn, medrîd û hitid— bizûtneweyekî şořişgêřaney bew řadeye meznyan pêk nehêna ke be řapeřînî behêz û piřişkoy pirolîtaryay parîs berawird bikirdirêt. (Marx 1872 [1978: 522])

Û herwek çon karil kawtiskî, yekêk le karîgertirîn markisîstekanî kotayyekanî sedey nozdeyem, le kitêbî Xebatî çînayetîDa, ke şirovey fermîy ḧîzbî sosyal dîmukiratî ełmanya leser bernamey pêşnyarkirawî êrfurit le sałî 1891da bû, denûsêt:

Bełam her ke kirêkaran boyan derkewt berjewendîyekanyan hawbeşe, ke hemûyan berengarî çewsêneran bûnetewe, ewa şêwey řêkxirawegelî gewre û şeřî aşkira le dijî çînî çewsêner be xoyewe degrêt. ... We katêk [em meyle astberzkerewe û pêşxerane] carêk wişyarîy çînayetîy tewawyan lenaw her girûpêk le kirêkaranda wexeber hêna, wişyarî sebaret be hawbestî legeł hemû endamanî çînî kirêkar, wişyarî leser ew hêzey le yekêtîyewe le dayk debêt; her ke her girûpêk zanî û danî beweda na ke bo komełge pêwîst û cewherîye û bwêrîy ewey têda bû ke hîwa bo şitî baştir le dwařojda bixiwazêt —ewa zor esteme ew girûpe bo naw aporey nizim û datepîwî bûnewergelêk pał bindirêtewe ke berxodan û dijayetîkirdinyan legeł ew sîstemey lejêr azar û serkutîdan, formêkî tirî beder le řiq û qînî bêho û lexowe wergirêt. (Kautsky 1892: Ch. 5, Secs. 5–6; herweha biřwane Wildt 1999)

«hawbestî» her le axêzge sosyalîstîye seretayyekanyewe, cêgey siruştîy xoy wek zaraweyek misoger kird ke yekêtîy komeł û řêkxirawekanî kirêkaranî wesif dekird —wate zaraweyek ke nasînewey hawbeş û dûlayeneyan legeł yektir wek çewsênraw, derwestîy dûlayeneyan be řûxandin û lebnihênanî sermayedarî le řêgey hawkarîy řêkxirawewe, û amadeyyan bo qurbanîdan le pênaw yektirda lejêr nawî dozekeyanda wesif dekird.

2.2. Hawbestîy medenî

Hawbestîy medenî amajeye be hawbestîy nêwan hawwiłatîyanî dewłetgelî modêrin, û zorbey kat peyweste be serhełdan û peresendinî dewłetgelî xoşbijîwîyewe. Em zaraweye bem pênase û têgeyştinewe, yekem car le kotayî sedey nozdeyem le feřensa biław buwewe û kewte ser zaran. Şêwazekanî bekarhênanî kotayî sedey nozdeyem berhem û derencamî forme seretayyekanî sosyalîzmin, bełam em bîrokeye be arasteyekda deben û pêş dexen ke lew sosyalîzmey ke wek hêzêkî syasî dwabedway sałî 1848 serî hełda, kemtir berhełistikarane û dijberaneye. Dû kesayetî dewrêkî girnigyan le birewpêdan û biławkirdinewey em zaraweye lem qonaẍe le mêjûda bînîwe: lyon borjiwa û êmîl dorkihaym. Le lyon borjiwawe dest pêdekeyn, çunke lêkdanewe û xwêndinewekey lew serdemeda lewey dorkihaym karîgertir bû.

Lyon borjiwa —serok wezîranî feřensa le sałanî 1895 û 1896da— namîlkeyekî le 1896da lejêr nawnîşanî Solidarité Wate Hawbestî (Bourgeois 1902) biław kirdewe ke dwatir bû be manîfêstoy bernameyî bizavî solîdarîstî. Namîlkeke be amajedan bew xałe dest pêdekat ke hemû zîndewere ałozekan le řêgey dabeşkirdinî nawxoyî karewe xoyan berhem dehênnewe. Her endamêkî ceste erkêkî cyawazî heye; pêkbestiraweyî û girêdrawîy em endamane beyekewe be şêweyek řêk xirawe ke berdewamî û zîndûmanewey bûnewereke misoger bikat. Borjiwa em yekêtîye nawxoyye naw denêt hawbestîy siruştî. Paşan amaje bewe dekat ke komełgekanîş ta řadeyekî zor bem şêweye řêk dexrên: herçî komełgeyek ałoztir bêt dabeşkirdinî nawxoyî karekey, fireçeşnitir û pêkbestirawetre. Lêreda dû cyawazî bedî dekirêt. Cyawazîy yekem eweye ke komełgekan le mirovekan pêk hatûn ke xawen eqił û îraden, û lem řuwewe yasakanî siruşt bo gerentîkirdinî haw’ahengîy pajekan be mebestî parastin, dirêjepêdan û berhemhênanewey jyanî yeke giştîyeke bes nîn. Cyawazîy duwemîş řastewxo le cyawazîy yekemewe dête kayewe. Lew řuwewe ke haw’ahengîy pêwîst bo parastin û berhemhênanewey komełgeyek peywest be eqił û îradey takekane, ew yasayaneyş ke beser em berhemhênaneweyeda załn debê řêk le řêgey heman behre û twanmendîyanewe îş biken. Bem pêye, ew yasayaney ke beser hawbestîy Komełayetîda Załn û deyben beřêwe, bê emla û ewla pêwîste Exlaqî Bin.

Çi dab û destûrêk debê beser dabeşkirdinî kar û dwacar beser dabeşkirdinî xêr û qazanc, û bargiranî û erkekanî berhemhênanî hawbeşda zał bêt û bîbat beřêwe (Dabeşkirdinî sûd û têçuwekan (La répartition des profits et des charges))? Borjiwa denûsêt ke ême debê le lêkewte exlaqîyekanî ew girêdrawîye dûserewe ke her le yekem řojewe komełge pêk dehênêt, be şwên wełamda bîn. Katêk ememan kird, boman derdekewêt ke her takêk le çwarçêwey dabeşkarîy komełayetîy karda, zorbey herezorî ewey detwanêt lew komełgeye be destî bihênêt —bo nimûne, le řêgey behre û twanakanyewe, yaxud le řêgey ew zanîney ke lew komełgeye be destî dehênêt— qerizdarî dû serçaweye. Yekem, qerizdar û minetbarî weçekanî pêşû, û duwem, ew mirove hawçerxanen ke le êstada ew damezrawe, zanîn, serçawe û dab û nerîte komełayetîyane berhem dehênnewe û pere pêdeden ke (nizîkey) gişt ewey heyane, lêyanewe be dest dehênin.

[behoy piştbestnî mirov be dabeşkirdinî komełayetîy kar] aługořêkî pêwîstî xizmetguzarîyekan le nêwan yeke be yekeyan û hemuwanda bûnî heye. Bo her takêk, pêşkewtin û geşey azadî twanmendîyekanî, çalakîyekanî, û bekurtî, xudî bûnekey, tenya le akamî hawbeşî û yarîdey hawkat û beyekewey twanmendîyekan û çalakîyekanî mirovekanî tir dête dî. Herweha em pêşkewtin û geşe azade tenya le akamî hawbeşîy kełekebûy řabirdû detwanêt bewpeřî xoy bigat.

Kewate be boney ew hawbeşî û xizmetguzarîyaney hemû bo yektirî dabîn deken, herkameyan qerizdar û minetbarî hemû ewanî tire. (Bourgeois 1902: 137, wergêřanî sancyovanî)

Kewate, hawbestîy Exlaqî Dexwazêt ke hawwiłatîyan xoyan beyekewe wek berpirsyarî hawbeş le ast berhemî komełayetî binasnewe, û amadeyî eweyan têda bêt ke ew qerze komełayetîye le řêgey damezrawegelêkî hawbeş bidenewe ke bo bîmekirdinî xełk le hember bêkarî, nexoşî û besałaçûyî, bo parastinî helî kar bo kesanî behremend û herweha bo piştigîrîy sîstemî perwerdey giştî dařêjrawin. Borjiwa wa degeyenêt ke nebûnî hawbestîy exlaqî bê emla û ewla debête hoy nebûnî haw’ahengî le nêwan pajekan, û lem řuweweş feşelhênan û dařmanî hawbestîy Siruştîy Lê dekewêtewe.

Têzî diktoray dorkihaym, lejêr nawnîşanî Dabeşkirdinî kar le komełgeda (1893), ke çend sałêk ber le namîlkey borjiwa biław kirayewe, le nêwan hawbestîy mîkanîkîy naw komełge ber le modêrnîte û kemtir ałozekan, û hawbestîy organîkî komełge pêşesazîye modêrnekanda cyawazî dekat û lêkyan hełdewêrêt. Ew komełgeyaney ke lêkgirêdrawîy komełayetîyan leser hawbestîy mîkanîkî binyat nirawe, le řêgey «wişyarîy bekomeł»ewe ke şêwazêkî hawbeşî jyan pênase dekat yek dexrên û yekparçeyî têyanda bedî dêt. Le katêkda ke hawbestîy mîkanîkî be Lêkçûn Le nêwan endamanî komełgeyek pênase û dyarî dekirêt, taybetmendîy dyarîkerî hawbestîy organîk Cyawazîye. Le diłî hawbestîy organîkda dabeşkirdinî kar cê degrêt, wek çon lay borjiwaş wa bû. Komełge modêrnekan debê le řêgey pêkbestiraweyî haw’ahengî dabeşkirdinêkî berbiławî karewe yekparçe bikirên. Bełam dorkihaym sûre leser ewey ke karkirdî haw’ahengî paje cyawazekan xořêkxer nîye. Ew cext leser pêwîstîy hawdengîyekî exlaqîy pelhawîştû bo behêzkirdin û seqamgîrkirdinî karkirdî dabeşkirdinî kar dekat. (řêkxistinêkî le serewe bo xwarewe le řêgey dewłetîş —ke «zor dûr û lakewte» [le mebest] û «giştî»ye— bes nîye [Durkheim 1893 [1984: 27]].) em hawbestîye çîtir natwanêt le «wişyarîy bekomeł»ewe bêt (bew şêweyey ke le komełge pêşmodêrnekanda lewewe serçawey degirt): cyakarîyekanî komełgey modêrin takgerayî û fireřengî zyad dekat, û ew girêdayî û peywendîye lêkçûnane hełdeweşênêtewe ke komełge pêşmodêrnekanyan beyekewe debestewe. Kewaye, çi serçaweyekî tir bo piştigîrîkirdin le «hogirbûn» be yektir, amadeyî bo yarmetîdanî xełkî tir û mitmaney pêwîst bo yekgirtûyî komełgeyek demênêtewe?

Çareserî pêşnyarkirawî dorkihaym le pêşekîy duwemî Dabeşkirdinî karDa ke le sałî 1902da pêwey zyad kirawe, beřûnî bas kirawe. Baweřî wî eweye ke dewłet be tenya natwanêt helumercî pêwîst bo parastinî hawbestî le hember sê hokarî zał û serekîy pişêwîy komełayetî le komełge modêrne cyakiraw û parçeparçekirawekanda gerentî bikat. Hokarî yekem berełayî komełayetîye, wate nebûnî araste û arastekirdin, ke dekirêt hawkat legeł pispořgerayî bêt. Berełayî komełayetî metirsîy berayî komełayetîye ke legeł zorbûnî qûłayî û astî dabeşkirdinî kar hawterîbe, û heřeşeye bo ser ew heste ke ême heryekeman pişkêkî serekîman le serkewtinî komełge wek giştêk heye (Durkheim 1893/1902 [1984: 289-90]). Hokarî duwem zebruzenge, wate hestikirdin be nadadperwerîyek ke lew hestewe ser hełdedat ke karî her kesêk be gwêrey bayex û behay ew kare û lêhatûyî û lêweşaweyî ew kese xoy, behay pê nadrêt —bekurtî, hestikirdin bewey ke deçewsêtewe. Weha nařezayetî û gaznidegelêk betaybetî katêk behêzin ke tuxmekanî pêşmodêrnî kastî komełayetî le serdem û řewşî modêrinda mawnetewe û dirêjeyan heye. Hokarî sêyem bêwecî û bêkełkibûn, yan bê’amancî, zîzî û tûřeyî, û nebûnî terkîze ke katêk dête arawe ke bepêy pêwîst kar berdest nebêt. Dorkihaym dełêt ke le her yek lem melef û ḧałetaneda ew hawwiłatîye berew ew aqare deřwat ke bere bere cêgey meznitirî xoy le berhemhênanewey ew yekeyeda le dest bidat; ke bo naxî xoy degeřêtewe, nařezayetî û gaznidekanî be layewe gewretir û erkekanî beramber bewanî dîke bênirxtir û bêkełkitir denwênin; çîtir karekey be řengidanewey siruşt û kirokî xoy nabînêt û kemtir hest be řezamendî le karî xoy dekat; bêmtimaneyî řeg dadekutêt; çîtir wek hawkarêkî karî hawbeş seyrî xawenkarekanî nakat, bełkû bere bere wek neyar lêyan deřwanêt.

Dorkihaym lew pêşekîyeda dełêt ke tenya «girûpbendîy pîşeyî hêzêkî exlaqîye ke detwanêt xoperistîy takekesî hewsar bikat û sinûrêkî bo danêt» (Durkheim 1893/1902 [1984: 11]). Mebestî dorkihaym le «girûpbendîy pîşeyî» ewe bû ke liqe pîşesazîye cyawazekanî abûrîyek le çwarçêwey komełêk kełekompanyada polên û girûpbendî bikirdirên (be modêlî kełekompanyay fîwdałî). Bepêçewaney sendîkakan û yekêtîye pîşeyyekan, kełekompanyakan hem le layen xawenkaran û hem karmendanewe pêk dehênrên, û desełatî dyarîkirdin û řêkxistinî heqdest, helumercî karkirdin, damezrandin û pileberzkirdneweyan debêt; herweha desełatî haw’ahengî legeł liqekanî tir û legeł ḧikûmetyan debêt. Karîgerîy weha girûpbendîyek serlenwê çêkirdinewey hawbestî le şwênêkdaye ke zortirîn zextî xirabuwe ser:

Lenaw komełgeyekî syasîda [bo nimûne kełekompanyayek], her ke jimareyekî dyarîkiraw le takekan boyan derkewêt ke hełgir û xawenî bîroke, berjewendî, hest û soz û pîşey hawbeşin ke beşekey tirî xełk le derewey ew bazneyen û lem babetaneda legełyan hawbeş nîn, bê emla û ewla lejêr karîgerîy em lêkçûnaneda, hogrî yektir debin û bo lay yektir řadekêşrên. ... Meḧałe bo mirovekan ke pêkewe bijîn û le peywendîy berdewam legeł yektirda bin bebê ewey ke ta řadeyek hestyan bo ew giştêtîye hebêt ke beyekewe le řêgey yekgirtinewe pêkî dehênin, bebê ewey ke hogrî bin, giringî be berjewendîyekanî biden û le hełsukewtyanda řeçawî biken. (Durkheim 1893/1902 [1984: 17-8])

Bîrokeke eme bû ke takekan le girûpbendî û polênkirdinyanda beyekewe le yekegelêkî biçûktir û leřûy karkirdîyewe řêkxirawda hestî hawbeşîyan le komełgeda dîsaneke be dest dehênnewe, û le heman katda, pişkêkî berçaw lew dadeperwerî û însafey bo berhemhênanewey pêwîste be hemuwan debexşêt. Bekurtî, hawbestîy organîk amajeye be peywendîyekanî qurbanîdan û hogirbûnî dûlayene ke ew kate saz debin ke her hawwiłatîyek têbgat ke çilon ew yarîde û beşdarîyey le řêgey řołî abûrî û komełayetîyekeyewe deyxate xizmet karkirdî giştîy komełge wek yekeyek, peyweste be tořêkî tewaw lêkgirêdraw û pêkbestiraw le komeł û řêkxirawegelêkî taybettir.

3.2. Hawbestîy neteweyî

Nasyonalîstekanî sedey nozdeyem em zaraweye le sosyalîstekan werdegirin ta yekêtîy neteweyek le xebat dijî hêzgelî derekîday pê wesif biken. Lay nasyonalîstekan hawbestî řeguřîşey le nasînewey hawbeş legeł «komełêkî wênayî»daye ke têyda endamêtî nek bepêy çîn û pêgey komełayetî, bełkû leser binemay şêwazêkî binçîneyî jyan pênase dekirêt ke be řêçkey giştî û nerîtî hawbeş, dab û destûrî hawbeş û mêjûyekî hawbeşî xebat dyarî dekirêt. Êrnêst řênan le sałî 1882da bangeşey ewey kird ke netewe derkewteyekî

Hawbestîyekî mezne (Une grande solidarité), ke le řêgey hestî qurbanîdanêkî hawbeş pêk hatuwe ke encam dirawe û her takêk amadeye dûpatî bikatewe. (Renan 1882: 29)

Û cûsêpê matzînî, ke weşanî nasyonalîzme lîbrał-komarîyekey debuwaye karîgerîyekî meznî leser bizave nasyonalîstîyekan le seranserî cîhanda hebêt, le sałî 1871da denûsêt:

Serçawe û saman û twanakanî mirov û sî çil sałeyî temen û jyanî pêgeyştûyî mirov tenya diłopêkî biçûk le oqyanûsî meznî bûne. Mirov her ke bemey zanî, diłsard û hîwabřaw debêt û waz le tewawî erk û karekanî dehênêt. Eger mirovêkî baş bêt carcare xêrxiwazîyekî sakar dekat. Eger xirapîş bêt, xoy dadebřêt û le xowîstîy tewawda xoy qetîs dekat. Bełam wiłatêk [Partia] biden bew mirove û le nêwan hewłe takekesîyekanî û hewłekanî hemû weçekanî dwatrîda peywendîyekî hawbestî [Solidarietà] dirust biken; bîxene şwênî hawbeşî û peywendî legeł hewł û têkoşanî bekomełî 25 bo 30 milyon mirov ke be zimanî wî qise deken, xû û bîrubaweřî hawşêweyan heye, baweřyan be amancêkî yeksan heye, û amrazî taybetyan bo karekeyan bepêy pêwîst û guncaw legeł barudoxî giştîy xakekeyan bedî hênawe û pere pêdawe, û debînin ke pirseke be carêk boy degořdirêt: xałe behêzekanî be řadeyekî berçaw çendihênde debin, û emeş řêgey pê dedat hest bewe bikat ke le estoy erkekey dêt. (Nazionalismo e Nazionalità" 1871 [2009:63]")

Be gwêrey em têgeyştine, netewe be pirojeyek wêna dekirêt ke her takêk be dirêjayî kat û cîl be cîl têyda beşdare. Řêk em têgeyştine bo nasyonalîste hawçerxekanîş gwazrawetewe. Lay ewan, mêjû û xakêkî hawbeş û peywendîy hawbeşî întima debête hoy derwestî be pirojeyekî hawbeş ke berhemhênanewe û bergirî le wiłat û nîştimane. Cige leme, herwek bizûtnewekanî kirêkaran, em xebate pêwîstî be amadeyî bo piştigirtin û yarmetîdanî yektir le řêgay wedîhênanî pirojekedaye.

4.2. Hawbestîy kirîstyanî

Hawbestî le kotayyekanî sedey nozdeyemewe le hizir û piraktîkî kirîstyanî, betaybetî katolîkda be řadeyekî zor piřbayex debêt û betaybet le serdemî papa con pawłî duwemda degate ewpeřî xoy.^[7] Le kardanewe be zorbûnî bayexî sosyalîzim û milmilanêy çînayetî le naweřastî sedey nozdeyemda, kiłêsa hestî be pêwîstîy giringîdan be doxî kirêkaran kird. Wek wełam û kardanewey kiłêsa bem babete, namey fermîy papa lyoy sêzdeyem bo hemû kiłêsakan, be nawnîşanî Lemeř şitgelî nwê (Rerum Novarum) (1891) —ke berhemêkî bineřetî û serekîy endêşey komełayetîy katolîkîye— hewł dedat be guncandin, řastkirdnewe û perdaxkirdinî yekêk le xałe serekîyekanî kokerewey sosyalîstekan le dewrî yek, wate bîrokey pêkewejyan û hawkarîy dûlayene lenaw komeł û řêkxirawekanî kirêkaran, pêş sosyalîstekan bikewêtewe. Papa lyo lew deqeda be mebestî pesnidanî giringîy birayetî, çend řiste û biřgeyek le kitêbî Komeł (Ecclesiastes) dehênêtewe û dełêt:

«baştir waye dû kes pêkewe bin takû herkam be cya; çunke lem ḧałeteda detwanin le qazancî komełgekeyan behremend bibin. Eger yekyan bikewêt, ewey tir piştî degrêt. Dax bo ew kesey be tenyaye, çun ger bêtu bikewêt kesî nîye destî bigrêt û hełîstênêtewe». We herweha: «birayek ke le yarmetîy birakey behremend bibêt, wek şarêkî pitew û behêz waye.» eme her ew pałnere siruştîyeye ke mirovekan le komełgey medenîda beyekewe debestêtewe; û be heman şêwe emeye wayan lê dekat ke le komełekanda yek bigirin. (Leo XIII 1891: §50)

Bełam zorî pêçû ta zaraweke xoy bedyarîkirawî kełkî lê wergîrêt. Papa pawłî şeşem le sałî 1967da le namey fermîy xoyda bo hemû kiłêsakan ke be Pêşkewtinî gelan (Populorum Progressio) nawdêr kirabû, leser geşesendinî cîhanî û nayeksanîy nêwan netewe zengîn û hejarekan, kełk lew têřwanîne bê emla û ewla hawbestîgerayaneye werdegrêt ke pêkbestiraweyî dûlayene pabendibûnî komełayetî dirust dekat:

Ême mîratgiranî cîlekanî pêşûyn, û berhemî hewłekanî hawçerxekanman dirwêne dekeynewe û lêyan behremend debîn; ême le ast hemû mirovekanda pabend û berpirsyarîn. Kewate natwanîn le ast xoşbijîwîy ew kesaney ke dway ême dên ta xêzanî mirovayetî zyad biken û pere pêbden kemterxem bîn û çaw binûqênîn. Řastîy hawbestîy miroyî bo ême netenê her qazanc bełkû pabendî û erkîş legeł xoyda dehênêt. (17§)

Axêzgey yekêtîy pêkbestiraweyî dûlayene û hawbestîy kiłêsa bo řewtêkî hizrîy seretakanî sedey nozdeyem degeřêtewe ke zorcar be «hawbestîy kirîstyanî» naw debrêt. Haynirîş pêş (1854-1926), damezrêner û dyartirîn dakokîkarî em çemke, le kitêbî Exlaq û abûrîy neteweyîDa (1918) denûsêt:

Kirîstyanêtî fêrman dekat ke mirovekan, sereřay hemû cyawazîye takekesî û herweha komełayetîyekan le pîşe û xawendarêtîda, řêk behoy em cyawazîyanewe Komełayetîn, wate hawřên. Ewan beyekewe girêdrawin û le řêgey Komełêkî solîdarîstîy berjewendîyekan Le sercem peywendîye pîşesazîyekanyanda, wek westakar û kirêkarî şareza, wek xawenkar û kirêkar, û be şêweyekî giştî le řegezî miroyîda, ke binemałey meznî cîhanîy netewekane, beyekewe bestirawnewe. (Pesch 1918 [2004: 104])

Bepêy em têgeyştine komełegerayaneye, ewe tenya ezmûnî hawbeşî azarî mirov yan têgeyştin û têřwanîn le mirov wek Wêney xuda (Imago dei) nîye, bełkû dannan be pêkbestiraweyî mirovekan le komełgedaye ke binemay pêwîstîy hawbeşbûn le çarenûsî yektirda pêk dehênêt. Lem wêneyeda, demanhewêt têbgeyn ke çilon hem geşekirdinman û hem azarçêştinman derencamî karîgerîy dûlayene û piştpêbestnî dûlayene lenaw û le řêgey ew koř û komełe corawcor û fireyaneye ke endamyanîn; le wełamda, erkî ser şanmane ke be behanaweçûn û yarmetîdanî ewanî tir û be kemkirdinewe û sinûrdarkirdinî ew xesaraney pêyanyan degeyenîn, le çarenûsî ewanî tirda hawbeş bîn.

Herwek dezanrêt, con pawłî duwemîş beqûłî lejêr karîgerîy em liqe le hizrî komełayetîy katolîkîda (û wedîhatnî le namekey lyoy sêzdeyem, wate Lemeř şitgelî nwêDa (Rerum Novarum)) bû.^[8] Con pawłî duwem le Lemeř kełkełey babetî komełayetîDa (Sollicitudo rei socialis) denûsêt:

Katêk dan be pêkbestiraweyîda denrêt [...], wełam û kardanewey peywendîdar û guncaw wek hełwêstêkî exlaqî û komełayetî, wek «řewştiberzîyek», hawbestîye. Kewate eme hestêkî bezeyî nařûn yan keserêkî řwałetî û serserekî le ast nehametîyekanî ew hemû xełke, çi le nizîk û çi le dûrewe, nîye. Bepêçewanewe, îradeyekî pitew û xořagir bo derwestibûn be çakey giştîye; wate çakey hemuwan û çakey her takêk, çunke beřastî hemûman le ast hemuwanda berpirsyarîn. (John Paul II 1987: §V)

Lem xwêndineweyeda —herwek eme nêrînî borjiwa û dorkihaymîş bû— binemay hawbestî, nasînewe leser binçîney Řołî ême le dabeşkirdinî kardaye, ke danpêdananêk le xo degrêt ke birîtîye lewey ke nezmêkî komełayetîy nadadperwerane, řêge bo berdewambûnî azarekan xoş dekat û êmeş têwe deglênêt. Em doktirîne hawterîbî û lêkgirêdrawîyekî qûłî legeł ew wane û řênwênîyaney kiłêsa sebaret be şořkirdinewey desełatî biřyardan bo jêrkomełekan heye, ke têyda komełe xocêyyekan —lewaneş řenge giringitrînyan binemałe bêt— be berawird legeł koř û komełe giştîtir û giştgîrtrekanî wek dewłet, lepêştirêtî û ewlewyetî exlaqîyan heye. Yeke giştîtir û giştgîrtrekanî řêkxistin tenya katêk debê destitêwerdan le karubarî řîzekanî xwarewe biken ke be mebestî yarmetîdan û alîkarî le řapeřandin û becêgeyandinî erkekanyan bêt. Bepêy em têgeyştine, kardanewe be azarî takekesî debê bekomeł bêt; takekan xoyan betenyayî natwanin hestin be encamdanî em îşe, bełkû debê her taqim û komełêk be beşî xoy, le her astêk le giştêtîda, beyekewe wek yekeyek bo parastinî çakey giştî kar bikat. Herwek papa firansîs le pirsyar û wełamî peywest be name fermîyekey sebaret be kovîd-19 be nawnîşanî Hemû birakan (Fratelli Tutti) amajey pê da,

Bebê beşdarîy komełayetî, bebê beşdarîy girûp û damezrawegelî mabeynî û nêwendigîr: wekû binemałekan, komełekan, kompanya yan komełe herewezîyekan, kar û kasbîye biçûkekan û nwêngekanî tirî komełge, hawbestîyekî řasteqîne bûnî nabêt. Hemû pêwîste beşdarî biken, hemû. (Francis 2020)^[9]

5.2. Hawbestî le bizave komełayetîyekanda

Le kotayyekanî sedey bîstemda, bizave komełayetîye modêrnekanî wek xebatî dije’îsti’marî, bizavî řeşpêstekan, fêmînîstekan, komełey pelkezêřîne û kem’endaman, ew bestêne załe bûn ke hawbestî têyanda cêge û pêgeyekî hebuwe. Bas û gengeşey emey ke çilon hawbestî le herkam lem bizûtnewaneda dekar kirawe û perey pê dirawe zor le babetî serekî dûrman dexatewe. Bełam cêy xoyetî têgeyştinêk lew çeşne pirsyarane bideyn ke bûnete pałnerî ew kesaney ke peywest bew bizûtnewane bûn. Yek lew pirsyare serekîyane emeye: binemay bizûtnewey řeşpêstekan, dije’îsti’marî, afretan û hitid debê çi bêt? Bo nimûne gelo debê bizavî afretan leser binçîney bîrokey xoşkayetî —wate leser ewey ke afretan wek afret yekgirtû dekat— řo bindirêt yaxud leser derwestibûn be armanc û aydyalî fêmînîstî (yan herdûkyan, yaxud hîçkamyan)? Gelo hawbestîy řeşpêstekan (bo nimûne le emrîka) debê leser binemay şunasêkî etnokultûrîy hawbeş wek neteweyek dabmezrêt, yaxud leser ezmûnî hawbeşî çewsanewe û sitem (yan herdûkyan, yaxud hîçkamyan)? Gelo bizave dije’îsti’marîyekanî gelanî řesen le keneda debê leser binçîney şêwazêkî dyarîkirawî hawbeşî jyan bepêy ew xakey leserî jyawin dabmezrêt, yaxud leser derwestîgelêkî berbiławtir be řûxandinî kolonyalîzmî ewrûpî le her şwênêk ke hebêt (yan herdûkyan, yaxud hîçkamyan)? (bo nimûne biřwane Coulthard 2014; Simpson 2017). Bo ewey têgeyştinêkî řûntir lem bas û gengeşeye bixeyne řû, serinc dexeyne ser hawbestîy řeşpêstekan û aydyay xuşkayetî.

Gelo hawbestîy nêwan afretan, wekû afret, debê leser çeşnêk ezmûnî hawbeşî afretbûn û jinêtî bunyat binrêt? Emey ke hîç ezmûnêkî hawbeşî afretbûnî petî û sakar bûnî nîye buwete binemayekî serekî û kołekey edebyatî fêmînîstî. Pêdeçêt hewłî destnîşankirdnî lîsteyekî sitandard û baw lew ezmûnaney dyarîkerî taybetmendîy «afretbûn»n, le encamda forimgelêkî hurd û naberhestî bêberîkirdin û lêwedernanî lê bikewêtewe. Zorcar degutrêt hewłekanî pêşûy lem çeşne, ezmûnekanî afretgelêkî siscênderî sipîpêstî çînî nawendyan berhem hênawetewe, û ezmûnekanî ew afretaneyan perawêz xistuwe ke ezmûnekanyan legeł ew lîste naguncêt û têyda cêyan nebuwetewe (Lorde 1984; Hill Collins 1990 [2000]; hooks 2000 [2015]; Combahee River Collective 1977/1983; Spelman 1988). Lem peywendîyeda seyrî witarî «Řwange fêmînîstîyekan sebaret be zayend û cênder» le Însaykilopîdyay felsefey sitanfordDa biken.

Bedîlêk bo dařiştinî binçîney xuşkayetî leser ezmûnî hawbeş yan çewsanewey hawbeş, řonanî binemay ew bîrokeye leser derwestibûn be Armanc û dozêk Yan Hawpeymanîyek Dijî pyawsalarîye. Kêşey em boçûne eweye ke wełamî ew pirsyarey pê nîye ke em řwangeye çilon formêkî cyawaz le Xuşkayetî Pênase dekat, nek formêkî hawbestîy fêmînîstî. Bełam gelo hawbestî le nêwan afretan, wek afret, hîç şitêk yan řehendêkî cyawazî heye? Eger heye, binemakanî çîn?

Wełamêk eweye ke binemay xuşkayetî nek leser ezmûnêkî hawbeş, bełkû leser barudoxêkî hawbeşî çewsanewe û sitem hełbiçnîn —ke her takêk bepêy pêgey pêkhateyî giştîy xoy, ew doxe be şêwazî cyawaz ezmûn dekat (ke lewaneye zortir lejêr karîgerîy faktergelêkî yektirbiřî wekû řegez, çîn, zayend û ayînda bêt) (bo nimûne biřwane Young 1994).

Em wełame şîmaneyye bo arîşeyek ke xoy le akamî bêberîkirdin ser hełdedat, kêşe û taneyekî tir dehênête arawe: eger biřyar bêt xuşkayetî leser binemay doxêkî hawbeş bunyat bindirêt, ke ew doxe hawbeşe xoy le řêgey komełêk peywendî be komełêk babetî fîzîkî û maddîyewe pênase dekirdirêt ke komełge mercekanyan dyarî dekat (be piley yekem cesteyek ke leřûy komełayetîyewe be zayendî kirawe, û karkird û erke zawzêyyekanî), kewate gelo emeyş xoy, lêwedernan û bêberîkirdin nîye? Eger biřyare eme binaẍedařêjî nasîneweyek le nêwan afretan, wekû afret, bêt, kewate gelo ḧewce nîye xuşkayetî gêřaneweyekî hawbeş dirust bikat sebaret bewey ke ew peywendîyane çîn û çilon mercekanî cestey bezayendikiraw dyarî deken? (Shrage 2009) bełam axo eme xoy carêkî tir ew arîşeye nahênête arawe ke le akamî bêberîkirdin saz bibû? Çunke lem ḧałeteyşda beşêk le afretan —be gwêrey pêgey pêkhateyyan— dîsan xoyan jêrdest, paşko û çewsawey destî komełêk peywendî û řewt û řêçkey cyawaz dezanin ke komełge zeqî kirdûnetewe. Nimûney eme birîtîye le afretanî tiraniscênder yaxud le komełêk ḧałetî cyawazda ke têyanda řegez, zayendêtî, cênder û ayîn le şwênêkda yek degirnewe û seryek dekewn.^[10]

Ger bêtu kirok û çîyetîy hawbestîy řeşpêstekan (y emrîka) tawtiwê bikeyn, dîsaneke legeł pirsyargelêkî lem core berewřû debînewe. Axo weha hawbestîyek debê leser binemay şunasêkî etnokultûrîy hawbeş, leser doxêkî hawbeş wekû çewsawe, leser dozêkî dijeřegezperistane lew řehendey xoyewe, yaxud leser şitêkî tir (wekû çarenûsêkî hawbeş) hełbiçnidrêt? (hełbet pêwîst nakat babeteke tenya bo yekêk lem binemayane terxan bikirdirêt: dekirêt baweřman bewe hebêt ke hawbestîy řeşpêstekan debê hem leser şunasî etnokultûrî û hem leser hestî hawbeşbûn le doxêkî cyawazî çewsanewe û sitemda dabmezrêt.) liqêkî giringî nasyonalîzmî řeşpêstekan —ke betaybetî le şestekan û ḧeftakanî sedey řabirdûda zeq û berçaw bû— hełgirî ew baweřeye ke ew bangewaze piřhaşuhûş û fiřufîşałaney bangeşe bo egerî yekgirtin lejêr nawî berengarbûnewe û xebatêkî cîhanîy dijî nadadperwerî deken, nakirêt bibin be binemayek bo hawbestîyekî pitew le nêwan řeşpêstekanda. Bełkû têgîran û girêdrawîyekî qûłtir û berbiławtir legeł kultûrêkî cyawazda pêwîste. Be gwêrey em forme le nasyonalîzim, emrîkîye řeşpêstekan (wek weçekanî ew koylaney bezor le efrîqa û şwênî tirî cîhan řifêndirawin û bo emrîka birdirawin) neteweyekî cyawaz û beřûnî kultûrî lenaw neteweyekda pêk dehênin (Robinson 2001; Moses 1978). Nasyonalîstekan dełên ke egerçî kultûrî řeşpêstekan le êstada perawêz xirawe û lenaw xoyda kelênî têkewtuwe û dabeş buwe, bełam xwazyarî geşekirdin û derbiřînî xoyetî (bo nimûne le huner, mosîqa, wêje û şanoda) (Cruse 1967); řeşpêstekan bebê eme û hestî şunasî bekomeł û ew şiko û şanazîyey pêyanî debexşêt, natwanin le komełgeyekî le bineřetda nateba û dijberaney emrîkîda azadîy xoyan be erxeyanî û tenahî desteber biken (bo nimûne biřwane Malcolm X 1970 [1992]; cf. Rivers 1995).

Zorêk le lîbrałe řeşpêstekan dijî em boçûnen û dełên: sereřay ewey ke serbexoyî kultûrî, abûrî, komełayetî û syasîy řeşpêstekan le hendêk helumercî taybetda detwanêt le xebat dijî ew řegezperistîyey beramber be řeşpêstekan le aradaye, leřûy sitratîjîyewe besûd bêt, bełam pêdagrî leser yekêtîy kultûrî wek binemay hawbestîy řeşpêstekan hełeye û be lařêmanda debat. Be řeçawkirdinî fireçeşnîy berbiławî paşxanî etnîkî û komełayetî lenaw komełî řeşpêstekanda, pêdagrî leser yekêtîy kultûrî, dûberekî denêtewe û lexowe beşêkan dexate derewey bazneke û bêberîyan dekat. Lebrî eme, hawbestîy řeşpêstekan debê leser binemay řeşpêstêtîy «tenk û řûkeşî» řo bindirêt, wate leser ezmûnî hawbeş lew řegezperistîyey beramber be řeşpêstekan le aradaye (bo nimûne biřwane Shelby 2005: 245; Hill Collins 1990 [2000]; cf. Gooding-Williams 2009).

6.2. Encam

Lem beşeda çawêkman be mêjûy beşêk lew bware dyar û berçawaneda xişand ke zarawey «hawbestî» têyanda bekar hatuwe. Em çawpêdaxşandin û şenukewe le dû řuwewe bekełke. Yekem ewey ke leweda yarmetîderman debêt ke nêrînêkî giştî û puxteyek leser ew bekarhênane syasî û komełayetîyane bixeyne řû ke hawbestî têyanda dewrî bînîwe û bekar hatuwe. Emeş řêgeman pê dedat bitwanîn çwarçêweyek bo ew ałingarîye wesfî û normatîvaney ke her bîrdozêkî hawbestî legełyan berewřûye dařêjîn: gelo hawbestî take yek çîyetî û kirokî heye ke le sercem nimûne paradaymîye cyawazekanda dûpat debêtewe? Yaxud zaraweyekî lixîz, nařûn û lêłe ke hîç nawerokêkî cêgîrî nîye? Çi şitêk beha dedat be hawbestî, hełbet ger le bineřetda weha şitêk hebêt? Binçîne û binemakanî hawbestî bo nimûne le bizave komełayetîye cyawazekanda, le dewłetî xoşbijîwîda, yan be şêweyekî giştîtir û berbiławtir, le komeł û řêkxirawe syasî û komełayetîyekanda debê çi bin? Xałî duwem eweye ke em tawtiwê û lêkołîneweye bestênêkî taqîgerîyane bo bîrdozgelî nwêy hawbestî dabîn dekat ke be boçûnî ême debê le ast mêjûy çemkeke wełamder bin. Pêwereke bo qibûłkirdin yan řetkirdinewe ew bîrdozane debê ewe bêt ke axo detwanin be serkewtûyî ew mumarese û řewte corawcoraney ke têyanda em zaraweye derdekewêt yan derkewtuwe û dewrî bînîwe wesif biken, hełsengênin û araste biken yan na. Le katêkda ke deşê bîrdozêk gořankarîyekî çemkî pêşnyar bikat, bełam bê guman pêwîste řûn bikirdirêtewe ke boçî û çilon weha gořanêk şayenî eweye bête arayewe. Her çonêkî bêt, agadarbûn le mêjûy çemkeke xałêkî cewherî û giringe, çunke hawbestî nek tenya aydyalêk bełkû komełêk mumarese û řewtî konkirêtî û řûnîş degrêtewe.

3. Behay hawbestî

Řûne û cêy munaqeşe nîye ke hawbestî detwanêt behay Amrazîy Hebêt: katêk endamanî girûpêkî perawêzxiraw be derwestibûn be yektir, girêdrayî û peywendîy hawbestî çê deken, û le akamî le hawbestîda bûn (yan cûłanewe be gwêrey hawbestîyewe), detwanin beser ew sitem û çewsaneweyeda zał bibin û ser bikewn ke derheqyan le aradaye, ewa hawbestî behoy ew řołe hodarî/amrazîyey xoyewe xawen behaye. Be heman şêwe, emeyş řûne ke hawbestî detwanêt layenêkî dijebehay amrazîy hebêt: tenanet hengawgelêk ke qestêkî çakyan le pişte û leřûy exlaqîyewe pasawdirawin û be gyanêkî hawbestîxwazane û be arastey hawbestîyewe encam degîrên, detwanin derencamî çaweřwannekiraw û cêy daxyan lê bikewêtewe. Bełam pirsyare serinciřakêştir û ałoztireke eweye ke axo hawbestî, wek mumareseyekî komełayetî, layenî beha (yan dijebeha)y na’amrazîyşî heye yan na? Bełam ber lewey ke biperjêyne ser ew babete, bekurtî hendêk lew beha amrazîyane dexeyne řû ke hawbestî le formî cyawazda Be şêweyekî giştî Asankarîyan bo dekat û pałneryane:

Le hemûy giringitir, hawbestî twanay bekomeł bo bedwadaçûnî pirojekan berz dekatewe. Endamanî komełêk ke legeł yektir hawbestîyan heye, be derwestibûn be yektir û ezmûnkirdinî yekêtî, binemayekî pitewî nasînewey hawbeş dademezrênin ke ew heleyan bo deřexsênêt ke kêşe û arîşekanî peywest be haw’ahengî û hawkarî çareser biken û be şêweyekî hawbeş hengaw binên û bem şêweye egerî serkewtinyan zortir lew ḧałete debêt ke herkamyan xoy betenya dest bo ew îşe berêt (Shelby 2005). Herweha ew girûpaney ke hawbestî le xoyan pêşan deden, zortir dexwazin be řêgey sûdbexiş û bexêr bayex be yektir biden û la le yektir bidenewe, bo nimûne, be parastinî endame lawazekanyan yaxud kemkirdinewey astî nayeksanîy komełayetî le nêwan xoyanda (Banting & Kymlicka 2017; Miller 2017). Herwetir, hawbestî komełêk qazancî me’rîfî û peywendîdarîy taybetî heye: ew endamaney beyekewe hawbestîyan heye, çi le encamî amancî hawbeş, çi ezmûnî hawbeş yaxud serkut û çewsanewey hawbeş (le sereweda leserî diwayn), le bedwadaçûn bo çakey giştîda wek beşdarbûyekî mitmanepêkiraw ḧisêb leser yektir deken, û zanyarî legeł yektir parve deken, beyekewe hełsengandin û řawêj deken û sebaret be çonêtîy têgeyştin le nehametî û çewsanewe û peyřewkirdinî sitratêjekan bo załbûn û serkewtin beserîda le yektir fêr debin (Harvey 2007 sebaret be hawbestîy me’rîfî; Goodin & Spiekermann 2015; Wiland 2017).

Gelo hawbestî le serûy em derencame başane hîç behayekî tirî heye? Sereta deşê řûnkirdinewe û pênaseyekî xêray çend zaraweyek bo dirêjey basekeman yarmetîder bêt. Behay na’amrazî behayeke ke le beşdarîkirdin le şitêkî tirda serçawe nagrêt. Behay na’amrazî eger behake le hendêk taybetmendîy nawxoyî (pêwîstî?) şitekewe serçawey girtibêt ewa Zatî û Xomakîye (biřwane: Behay xomakî beramber be behay derekî). Çend nûserêk nařastewxo piştyan bem mana û têgeyştine le behay na’amrazîy xomakî bestuwe, û bem pêye bangeşey ewe deken ke behay hawbestî tenya detwanêt amrazî bêt. Bo nimûne, řayner forist dełêt ke hawbestî natwanêt «Le zatî xoyda şitêkî baş Bêt, çunke xêzanêkî mafya be řadeyekî zor pişt be hawbestîy endamekanî debestêt» (Forst forthcoming) û bew encame degat ke, kewate hawbestî «be norim û pêwdangewe girêdrawe». Nûseranî dîkeş legeł em lêkdanewe û biřyare hawřan: hawbestî be amancî wedîhênanî dadperwerî yan załbûn beser sitem û çewsandineweda dête arawe, û katêk û leber ewe xawen behaye ke em amance wedî bihênêt (Kohn forthcoming). Pêkhatey argîwmêntî nerênî lêreda be řadey pêwîst řûne:

1. Eger hawbestî behay na’amrazîy hebêt, ewa her nimûneyekî hawbestîyş behay debêt;
2. Yekêtîy nêwan endamanî girûpêkî mafya nimûneyekî hawbestîye;
3. Yekêtîy nêwan endamanî girûpêkî mafya hîç behayekî nîye;
4. Leber hendê, hawbestî hîç behayekî na’amrazîy nîye.
5. Kewate, hîç taybetmendîyekî nawxoyî le řewt û řêçkekanî hawbestîda nîye ke xoy le xoyda û serbexo lew derencamaney berhemyan dehênêt, xawen beha bêt.

Bełam lêreda seryekkewtinêkî serinciřakêş heye legeł pirsêk ke le beşî 2da basman kird, ewîş eweye ke axo hawbestî debê be’exlaqî bikirdirêt yan na: be gwêrey beşêk lew nûseraney ke em çeşne «hawbestîye zyanbexşane», wek ew nimûneyey ke le nêwan xêłe mafyakan û layengiranî baładestîy sipîpêstanda bawe, şîkarî deken, kardanewey dirust bo ḧałetî forist řetdanewey ew bîrokeye nîye ke hawbestî behay na’amrazîy heye, bełkû řetkirdinewey pêşgirîmaney jimare (2)ye: řêk bew hoye ke hawbestî bê emla û ewla komełêk taybetmendîy nawxoyî wedîhênerî çakey heye, nabê yekêtîy nêwan endamanî girûpêkî mafya wek nimûneyekî hawbestî řeçaw bikeyn.

Řûn nîye ke çilon dekirêt em nakokî û nahawřayye egerîye çareser bikirêt. Gelo deşê hîç řêgeyekî tir hebêt ke bîgrîneber? Be boçûnî ême, eger le pêşgirîmaney jimare (1) wird bînewe û şenukewî bikeyn, řêbazêkî baştir be řûmanda dekirêtewe: behay xomakî tenya yekêke lew řêgayaney ke têyda mumareseyek detwanêt behay na’amrazîy hebêt. Herçende deşê eme řast bêt ke mumareseyek tenya katêk behay xomakîy heye ke her nimûneyek lew mumareseye xawen beha bêt, bełam eme ewe nageyenêt ke natwanêt be şêweyekî naxomakî, behay na’amrazîy hebêt. Lêreda çend xał hen ke giringe têbînîyan bikeyn: wa derdekewêt ke ewey ke tenya behay amrazî bixeyne pał hawbestîyewe lanîkem legeł dû cor ḧałet berewřûman dekatewe. Yekemyan eweye ke dakokîkaranî behay na’amrazîy hawbestî lewaneye amaje be hêzî şihûdîy «hawbestîy bêsûd û bêberhem» biken: katêk komełêk kirêkarî îstiẍlalkiraw bo xebat û berengarbûnewe bo mafekanyan be hawbestî leyek ko debnewe û yek degirin, le lay zorêkman ew hewłeyan xawen beha û benirxe, tenanet eger hewłekeyan le kotayîda pûçeł bikirêtewe û serîş negrêt. Duwem, emeyş bîrokeyekî zor wêçû û maqûłe ke be şêweyek le şêwekan, çeşnêkî taybetî beha tenya katêk wedî dêt û desteber debêt ke layene xirape û nadadperweranekanî cîhan le řêgey hengawgelêkî hawbestîyewe kotayyan pê bêt: katêk ke lecyatî gořankarîy çaweřwannekirawî bîr û boçûnî seroke îstiẍlalker û çewsênerekeyan, dezgay yekgirtû û yekxirawî kirêkaran debête hoy kotayîhatnî ew sitem û çewsaneweye, şitêkî êcgar xawen beha řûy dawe.

Hełbet dakokîkaranî têzî «bes amrazî» detwanin le wełamda bas le komełêk xał biken û çend babetêk bixene řû: bo nimûne, řenge amaje bewe biken ke le herkam lem nimûneda, tenanet ger amancî giştîyş desteber nebûbêt, dîsaneke komełêk derencamî başî lê kewtuwetewe. Bo nimûne lewaneye Behoy Hawbestîyewe, hestikirdin be çarenûsî hawbeş yan derwestîy dûlayene le nêwan kirêkaran le hember yektirda bête arawe. Lem ḧałeteda, ewe em derwestîye dûlayeneye (û ew akamey ke lêy dekewêtewe) ke behay heye, nek hawbestî xoy le xoyda. Kêşey em wełame eweye ke pêdeçêt peywendîy nêwan hawbestî û her çakeyek ke le cîhanda řûy dawe be hełe wesif bikat. Bo nimûne, ew derwestîye dûlayene ke kirêkaran le hember yektirda heyane, «behoy» hawbestîyewe nîye: bełkû hawbestî ta řadeyek yan betewawî le řêgey ew derwestîye dûlayenewe Çê debêt û dête arawe. Kewate, pêşnyarêk eweye ke hawbestî behay na’amrazîy le corî naxomakîy heye. Eme be çi watayeke? Bîrokeke eweye ke hawbestî beşêkî pêkhênerî şitêke ke leřûy na’amrazîyewe xawen behaye. Emeyş řêge bew ḧałete dedat ke piraktîk yan mumareseyekî wek X Hebêt ke pêwerekanî ême bo hawbestîbûnî têda bêt, bełam sereřay emeyş, behayekî nebêt. Bełam ew aydyaye deparêzêt ke hawbestî netenê be boney ewey lêy dekewêtewe çake, bełkû ger helumercî guncaw dabîn bibêt, tuxmêkî danebřawî şitêke ke be şêwey xomakî û zatî çake.

Lanîkem be dû řêge detwanîn behay na’amrazîy hawbestî wirditir şirove û cumgebendî bikeyn, ke yekyan zortir takgerayane û ewey tiryan zortir bekomełe. Ew řêgeyey ke zyatir takgerayaneye derî dexat ke detwanîn be corêk le behay na’amrazîy hawbestî têbgeyn ke hawşêwey behay ew xû û xide û nêrîn û hełwêste başaney tire ke bikerêk dekirêt heybin. Betaybetî, ew feylesûfaney lemeř çakey řewştiberzî dehzirin, basyan lewe kirduwe ke kardanewey erênî be şitêk ke xawen behaye, xoy behay (xomakî û zatîy) heye, herwek çon berengarbûnewey şitêk ke layenî dijebehay heye, be heman şêweye (Hurka 2001). Peywendîy hawbestî be řewştiberzîyewe bem şêweyeye: katêk bikerêk be çandin û perepêdanî xû û hełwêstî hawbestîgerayane —bo nimûne be derwestibûn be kotayîhênan be serkut û sitem şan be şanî ewanî tirêk ke ber ew sitem û serkutewe kewtûn— kardanewey bew nehametî û naxoşîyane hebêt ke berewřûy xoy yan ewanî tir debêtewe, hebûnî ew hełwêste hawbestîgerayanane leřûy na’amrazîyewe (wate xoy le xoyda û beder le desteberkirdinî çakeyek) xawen behaye, çunke berengarbûnewe û dijkirdewey bo şitêk heye ke layenî dijebehay heye (wekû serkut û çewsanewe, nehametî û hitid). Bełam girifteke eweye ke kardanewey ew bikere tenya katêk behay heye ke wełam û kardaneweyekî dirust bo ew taybetmendîye peywendîdarey cîhan bênête kayewe. Hawbestîy layengiranî baładestîy sipîpêstan behay nîye çunke ew babetey ke ew hawbestîye dijayetîy dekat û le dijî araste dekirdirêt, wate lêreda yeksanîy řegezî, doxêkî xawen behaye. Bełam berengarbûnewey şitêk ke xawen behaye, beřûnî bêberî le behay na’amrazîye. Em lêkdanewe takgerayaneye le behay na’amrazîy hawbestî serinciřakêşe, çunke detwanêt be yek řade be başî dû çeşnî «hawbestî le nêwan» û «hawbestî legeł» şî bikatewe. Herwetir, be řadey yeksan bo ew ḧałetane wełam dedatewe û dekar dekirdirêt ke bikerekan be şêweyekî kesî û taybet hełwêstî hawbestîgerayaney peywendîdar pere pê deden bebê ewey ke beřastî be gwêrey ew hełwêstane bicûłênewe û hengaw binên (em babete bo nimûne lem jêderaneda xirawete ber bas: Bommarito 2016; Zhao 2019; and Viehoff forthcoming). Ta katêk ke hełwêst û nêrînî ewan be lay êmewe behay hebêt, pêwîst dekat komełêk lêkdanewe û řave bo pasawdanî be arastey hêłî ewan bixeyne řû.

Bełam řenge lem wêne takgerayaneyeda şitêk le bîr kirabêt: yek lew berhełistîyaney arastey ewane dekirdirêt ke dełên ke hawbestî tenya behay amrazîy heye, leser binemay ew aydyaye řo nirawe ke emey ke xełkanêk Beyekewe Amancêk wedî bihênin û desteber biken xawen behaye. Gelo nabê řavey ême le behay na’amrazîy hawbestî bitwanêt em layeneyş le xo bigrêt? Twêjînewe û deqekanî em bware lem dwayyaneda be şêweyekî giştî be dû şêwe em babeteyan řûn kirduwetewe (gerçî merc nîye em dû şêweye tewaw beder le yektir bin): avêrî kolerz lew biřwayedaye ke girûpgelî hawbestî, tewaw serbexo le şopandinî amanicgelî pasawdiraw, peywendîyekî dadperwerane (be witey ew «yeksan û be’însafewe») le nêwan beşdarbuwanyan çê deken. Lay kolerz, ême be peyřewkirdinî pêdawîstî û merce pêwîstekanî hawbestî û beyekewe hengawnan,

Netenê bo kotayîhênan be sitem û çewsanewe (akamgerayane) kar û xebat dekeyn; bełkû Be şêweyekî bineřetî cîhanêkî bedîlî naserkutgerane û nastemkarane berceste dekeyn —tenanet ger, herwek řêşî têdeçêt, hewłe hawbeşekanman le kotayîda, ta řadeyek yan betewawî heres bihênin û ser negirin. (Kolers 2016: 123–4)

Kewate yek le řêgakanî tîşkxistneser behay na’amrazîy bekomeł derencamî terkîzxistineser corî ew komełgeyeye ke le peywendîyekanî hawbestîyewe ser hełdedat: endaman le hengawnan û cûłanewey pêkewe bew şêwe taybetey ke aydyalî hawbestî dexwazêt, ber leweş xoyan legeł ew normaney yeksanî yan dadperwerîda deguncênin ke hewł deden be şêweyekî berfirawantir byanhênne dî.

Hêłêkî tirî em argîwmênte le layen sancyovanîyewe dařêjrawe, ke dełêt ke katêk beyekewe amance xawen behakan beserkewtûyî deşopênîn, Bikerêtîyekî hawbeşî Xawen behay na’amrazî çê dekeyn:

Ême çêj le wegeřxistin û mumaresekirdinî ew twaniste dûlayenane werdegrîn ke be şêwey dûlayene řêk xirawin û be şêwey dûlayeneyş behêzkerin û ew twanayeman pê deden ke beser ew formaney nehametî û řojřeşîda zał bibîn ke załbûn beseryanda be tenya û takekesî meḧał bû. Çalakîy bekomełî załbûn [...] dê ke behay na’amrazîy hebêt. (Sangiovanni forthcoming)

Sereřay emeş, hawşêwey argîwmêntî pêşû ke takgerayanetir bû, behay bikerêtîy pêkewe mumaresekiraw mericdare: cûłanewe û hengawêkî serkewtû bo załbûn beser hendêk lemperda tenya katêk leřûy na’amrazîyewe xawen behaye ke ew załbûne deskewtêkî benirx û bayexdar bêt.

4. Ałingarîyekanî berdem hawbestî

Lem beşeda deperjêyne ser basî ew řexnaney berewřûy hawbestî kirawnetewe û sereta le heławardin û dyarîkirdinî core cyawazekanî řexnekan be arastey řehendigelî cyawazewe dest pêdekeyn. Řenge le hemûy giringitir, heławardin bêt le nêwan ałingarîyekanî berdem hawbestî wek piraktîkêkî komełayetî (yan şebengêk le piraktîkgelî komełayetî) le layekewe, û řexnekan le bîrdozî hawbestî, le layekî dîkewe. Be corî yekemî řexnekan dełêyn «ałingarîye kirdeyyekan» bo hawbestî, û řexnekanî le corî duwem be «ałingarîye tyorîyekan» naw denêyn. Ałingarîye kirdeyî û tyorîyekan beřûnî serbexo le yektirin. Bo nimûne, tenanet eger pêman wa bêt ke mumaresekanî hawbestî begşitî derencamî nerênîyan bo jyanî syasî heye, dekirêt wa bîr bikeynewe ke pêwîstiman be řûnkirdinewe û řaveyekî řûn sebaret be çîyetîy hawbestîye.

Ałingarîye Tyorîyekanî Berdem hawbestî deşê çend formêkî cyawazyan hebêt, bełam lêreda serinc dexeyne ser ew tomet û gujmaney peywest be Nebûnî yekangîrîy çemkî Û Zyadeyî tyorîN. Ewey yekemyan dełêt ke bekarhênanî hawbestî, hem le babet têgeyştinî baw û hem le bwarî felsefeda, be řadeyek peřj û biław û nayekangîre ke bo hîç pênaseyekî serumiř û guncaw û leřûy tyorîyewe berhemhêner dest nadat. Eger kełkiwergirtin le çemkî hawbestî le gengeşey syasî û felsefîda ew egere behêztir bikat ke layenekanî ew gengeşeye tûşî behełe lêk têgeyşin yan giftugoyekî bê’encam û pertewaze bibin, nabê kełk lew çemke wergirîn. Ałingarîy duwemîş birîtîye lewey ke le songeyekî tyorîye, hîç pêwîst nakat hawbestî be çemke felsefîye bineřetîyekanî em bwarewe zyad bikeyn, çunke be řaman lew çemk û tyorîye bedîlaney ke her êstaş hen û baştir poşte û perdax kirawin û geşeyan pê dirawe, wek nimûne dadperwerî, komeł yan yeksanî, detwanîn hemû ewey gerekmane, hemanbêt.

Baseke ke dête ser ałingarîye Kirdeyyekanî Berdem hawbestî, řexnegran dełên ke hawbestî zyatir derencamî nerênîy hen, û leber hendê, nabê birewî pê bideyn. Detwanîn em ałingarîye piraktîkîyane le layenî, yekem, corî ew derencame nerênîyaney ke dexrêne pał hawbestîyewe, û duwem, corî ew mumarese hawbestîyaney ke ber em ałingarîye dekewn û em ałingarîye deyangirêtewe, zortir heławêrîn û lêk cya bikeynewe. Le babet layenî yekemewe, dyartirîn řexnekan le peywendî legeł karîgerîy hawbestî leser wedîhatin û desteberbûnî beha komełayetî û syasîye giringekanî tirdan. Hêłêkî giringî mêjûyî řexne le hawbestî emeye ke hawbestî heřeşe le Azadî Dekat (arênit, şiklar, katêb). Hendêkî tir nîgeranîy xoyan sebaret bewe derdebiřn ke hawbestî formêkî nadadperweraney nayeksanî le nêwan endamanî naw girûpêkî hawbestî û kesanî derewey ew girûpewe dênête kayewe (Scheffler 2001). Le katêkda ke řexnekan zortir cext le karîgerîye nerênîyekan leser kesanî derewey bazney girûp dekenewe, le layekî tirewe, řexnegran herweha dełên ke hawbestî detwanêt karîgerîy nerênîy leser endamanî girûpîş hebêt. Řenge dyartirînyan ew xałe bêt ke hendêk amajey pê deden ke hawbestî řêgrî le Piloralîzim Û Fireçeşnî Dekat. Nîgeranîyekî peywendîdar hawkat cyawaz eweye ke hawbestî birew be bîrubaweř û xowafamkirdinî hełe û çewaşe le nêwan endamanda dedat —yan řenge tenanet mercêkî pêwîst bo hawbestîyş bêt (Margalit 2017; Shelby forthcoming).

Ber lewey ke yek be yek bêyne ser basî argîwmêntekan, xałêk sebaret be giştigîrî pêwîste bigutrêt: leser ew biřwayeyn ke bo ewey řexneyek bibête «ałingarîyek» bo hawbestî, debê ta astêkî taybet le giştigîrî berz bibêtewe, wate debê bo komełêk le řave û lêkdanewekanî hawbestî dekar bikirdirêt û řast bêt.

1.4. Řexney tyorî le hawbestî

Lew řuwewe ke lêreda tîşk dexeyne ser ałingarîye tyorîyekanî berdem hawbestî (nek tenya komełêk tane û berhełistî le ast lêkdaneweyekî dyarîkiraw le hawbestî), lew ałingarîyane wird debînewe ke ger řastîyan biselmêndirêt, ew hewłane lawaz û xaşebiř deken ke be mebestî berzkirdnewey pêgey hawbestî lenaw çemke tyorîye piřbayexekanî em bwareda encam degîrên.

1.1.4. Nayekangîrîy çemkî

 yekem nîgeranîy tyorî sebaret be hawbestî eweye ke be leberçawgirtinî fireçeşnîy bekarbirdinî zimanî, pantayî bestênekanî bekarhênan, û firawanîy ew dyardaney ke le deqî felsefîda lejêr em nawnîşaneda basyan lê dekirêt, hawbestî le babet çemkîyewe nayekangîre. Çon dekirêt awa bêt? Wek nimûneyekî ta řadeyek wênakiraw û xeyałî, way danên ke erkî eweman xirabête ser şan ke řaveyek le taybetmendîye wesfîyekan, çake yan řêgepêdrawîy sercem ew çalakîyaney mirov amade û pêşkeş bikeyn ke be pîtî «L» [le îngilîzîda] dest pêdeken. Lew řuwewe ke ew kirdar û çalakîyaney deçne naw em polênbendîye, beřûnî êcgar naçunyek û firecorin (şitêkî seyr nîye ke xałêkî hawbeş le nêwan pêkenîn (laughing) û dirokirdinda (lying) nebînînewe, çi cay evîndarî (loving) û lesêdaredanî bê dadgayîkirdin (lynching)), her çeşne tyorîzekirdinêk bêmana debêt. Axo detwanîn biłêyn ke «hawbestî»yiş komełêk hengaw û kirde û mumarese hełdebjêrêt ke bew bonewe ke êcgar naçunyek û firecorin, şitêkî lê şîn nabêtewe ke leřûy tyorîyewe řoşnikerewey řêga bêt û berçawřûnîyekman pê bidat? Bo nimûne, nîklas luman deygut ke hawbestî swaw û lekarkewtûye, tenya «formułeyekî aydyolojya»y bebê nawerokêkî dyarîkirawe (Luhmann [1984] ke le jêderî Thome 1999: 101 wergîrawe).

Gerçî em taneye le tyorîzekirdinî hawbestî le seretada maqûł û wêçû derdekewêt, ême lew baweředayn ke tyorîstanî hawbestî wełamî behêzyan boy heye. Ber le hemû şitêk, detwanin amaje be komełêk lêkçûn biken ke taybetmendîye wesfî, pêwdangî û hełsengêneranekanî nimûnekanî hawbestî yek dexen, tenanet ewaneyş ke be řadey ew ḧałetaney le serewe basman kirdin fireçeşin û corawcorin. Bo nimûne, nûsergelî cyawaz hewłyan dawe pêşanî biden ke sereřay ew naçunyekîyey le seretada debîndirêt, hawbestî le hemû em bestênaneda formêkî nasînewe, yan hest û întimayekî yekêtî, yan çeşnêk arastekirdin berew załbûn beser berbest yan nehametîyek, yaxud têkełeyek lem tuxmane dexwazêt û be dway xoyda dehênêt (Scholz 2008; Taylor 2015; Prainsack & Buyx 2017). Cige lemeş, ew nûserane hawbestîyan beser komełêk bestênî komełayetîda —bo nimûne hawbestîy syasî û hawbestîy medenî— polên kirduwe (Bayertz 1999a; Scholz 2008), û bemeş bekarhênanî zimanewanîy naçunyekî êmeyan řêk xistuwe takû řêbazgelêkî tyorîy bekełk bo mumarese komełayetîye misoger û dyarîkirawtirekanî hawbestî dabîn biken û řêgeyan bo bikenewe. Dwacar, tyorîstanî hawbestî detwanin biłên ke le xistineřûy řaveyekî tyorî/felsefî bo hawbestîda, řadeyek le azadî heye bo pêşkeşkirdinî pêşnyarî pêdaçûnewe sebaret bewey ke Debê Çi şitêk be hawbestî dabnidirêt. Tenya katêk detwanîn biłêyn têgeyştinî (wesfî, pêwdangî û hełsengêneraney) ême le hawbestî pêşkewtûye ke lêkdanewe û řaveman le hawbestî be siřînewey hendêk bekarhênanî perawêzî û lawekî, «tîjtir» bikeynewe, bem şêweye detwanêt řewa bêt û bwarî tomet û gujmî nayekangîrî kurt dekirêtewe. Tyorîstanî hawbestî herweha deşê amaje be çemke komełayetî û syasîyekanî dîke biken takû bangeşey ewe biken ke bekarhênanî naçunyek, çi le gutarî řojaneda û çi lenaw feylesûfanda, bedegmen be hokarêk dadendirêt ke bitwanêt qena’etman pê bihênêt ke xo le tyorîzekirdinî çemkekanî wek azadî, yeksanî, dadperwerî û çemkî hawşêwey tir bibwêrîn. Ca îtir bo debê legeł hawbestîda be şêweyekî cyawaz mamełe bikeyn?

2.1.4. Zyadeyî tyorî

Řexnegran katêk ke berewřûy ew wełame debnewe ke em řexneye dekirêt çemkigelî syasîy tirîş bigrêtewe, řû le řexneyekî peywendîdar bełam cyawaz lewey pêşû deken: deşê dan beweda binên ke çemkigelêkî wek azadî û yeksanîyş herusa ałozî û natebayî çemkîyan têda bedî dekirêt ke pêwîste çareser bikirêt. Bełam detwanin pêdagrî leser ewe biken ke hîç pêwîst be terxankirdinî ew hewłe qurse bo hawbestî nakat, çunke —pêçewaney azadî, yeksanî û hitid— pêwîst be bîrdozî hawbestî nakat. Eme řexne û gujmî Zyadeyî tyorîye: detwanîn be kełkiwergirtin lew çemk û gutezayaney êstake le aradan řêk ew řade le twanistî řaveyî û lêkdaneweyye wedest bixeyn, bebê ewey ke bîrdoz bo hawbestî dařêjîn. Le layenî wesfîyewe, ew kar û berhemaney leser mirovdostî, komeł û peywendîy emegnasane û wefadarane biław kirawnetewe, detwanin her be řadey hawbestî yarmetîderman bin: hemû ew peywendîyaney le serewe wek peywendîy hawbestîyane basman lê kirdin peywendîy bekomeł (y kem ta zor xomaneyî) le nêwan mirovekandan. Le layenî normatîvewe, řexnegir lewaneye pêşnyarî ewe bikat ke detwanîn ew bangeşaney axêzgeyan hawbestîyewe daşkênîn bo pêdawîstî û merce pêwîstekanî dadperwerî, însaf, yeksanî û babetî hawşêwey tir. We Le layenî hełsengêneranewe, bo wedîhênanî jyanêkî geşesendû û geşawe detwanîn pena berîne ber çakey giştîy girêdayî û peywendîye taybetekan, ca ew girêdayî û peywendîyane hawřêyetî, xêzanî, ayînî yaxud komełî syasî bin. Eger eme wa bêt, ewa tyorîzekirdinî hawbestî zyade, û le encamda bêwata û bêhûde debêt. Boçî dest pêwe negrîn û bêkêşe pişt bew çemk û bîrdozanewe nebestîn ke her êsta hemanin?

Lêreşda, wek řexney pêşû, pêman waye ke ewaney dakokî le hawbestî deken wełamî başyan bo gutin pêye: řenge behêztirîn wełam bo ałingarîy zyadeyî, xistineřûy řaveyekî cewherî û binçîneyî le hawbestî bepêy taybetmendîye wesfî, pêwdangî û hełsengênerane cyawazekanî bêt. Eger em lêkdaneweye řoşnikerewe bêt û xałî mebest bipêkêt, ewa řexney zyadeyî pêdeçêt bêserubin bêt û fiřî be babetekewe nebêt. Betaybetîtir, tyorîstanî hawbestî detwanin pena berne ber taybetmendîye wesfî yan erênîye cyawazekanî mumaresekanî hawbestî ke wa deken polênkirdinî hawbestî wek jêrliqêkî řaveyekî giştîy komeł û wefadarî nalebar bêt (bo basuxwasêk lem bwareda biřwane beşî duwemî Kolers 2016). Bo nimûne, hawbestî bepêçewaney girêdayî hawřêyetî û xêzanî, amanicdare (amanc-tewere), hem lem watayeda ke hawbestî be amancî desteberkirdinî załbûn beser hendêk kosp û berbest yan nehametîye, û hem bem manaye ke endaman leser binema û be gwêrey ew amanc û dozey deşopêndirêt hełdebjêrdirên, nek be şêweyekî serbexo le amanc û mebest (Arnsperger & Varoufakis 2003; Kolers 2016). Leřûy cyawazîy normatîvewe, tyorîstanî hawbestî herweha deşê berhełistî girîmaney nařastewxoy řexnegir bibnewe ke řaveyekî tyorî le taybetmendîye normatîvekanî X Çîtir kełkî namênêt katêk ke boman derbikewêt ke em taybetmendîyane le akamî têbînîyekî exlaqîy giştîtrewe ser hełdeden yaxud le řêgey weha têbînîyekewe řûn dekirênewe.

2.4. Ałingarîye kirdeyyekanî berdem hawbestî

Êsta dêyne ser basî ałingarîye kirdeyyekanî berdem hawbestî. Gelo debê řexne le mumaresekanî hawbestî le cîhanî waqî’da bigrîn, bew hoye ke derencamî xirapyan lê dekewêtewe? Yan řenge tenanet le bizûtnewe hawbestîyekanda şitêkî le bineřetda kêşexułqên bûnî hebêt? Sê řexney dyar lem bwareda bo karîgerîy hawbestî leser azadî, dadperwerî û řastî degeřênewe.

1.2.4. Gelo hawbestî heřeşeye bo ser azadî?

Axo hawbestî, azadî kip û lawaz dekat? Cudît şiklar le witare benawbangekey be nawnîşanî «lîbrałîzmî tirs»da dełêt ke kip û lawazî dekat. Şiklar denûsêt:

Boye debê le aydyolojyakanî hawbestî beguman bîn. Řêk bew hoye ke zor serinciřakêş û diłgirin bo ewaney ke lîbrałîzim leřûy hest û sozewe têryan nakat, û ewaney ke hêştakeş û lem sedeyeşda be şwên ewedan ke řijêmêkî serkutker û zordar û sitemkar pêk bihênin ke le tirsênerî û toqandinda bêwêne bêt. [...] şopandinî geşey sozekî û kesî le baweşî komełêkda yan le xoderbiřînî řomansîda, le komełge lîbrałîyekanda hełbijardinêkî azad û kiraweye leberdem hawwiłatîyan. Sereřay emeş, herdûkyan pałnerî nasyasî û tewaw xotewerin, ke le baştirîn ḧałetda katêk wek doktirîngelêkî syasî dexrêne řû, ême le erkî serekîy syaset dûr dexenewe û lařêman deken, û le xiraptirîn ḧałetîşda, le helumercî nigrîs û nexwazrawda, detwanin xesarêkî zor be řewt û řêçke lîbrałîyekan bigeyenin. Çunke herçende wa derdekewêt ke herdûkyan tenya xerîkin sinûrekanî nêwan babetî kesî û babetî giştî serlenwê dadeřêjnewe û dyarî dekenewe [...] nakirêt biłêyn hîçkamyan têgeyştinêkî cîddîyan le lêkewte û amajekanî gořankarîye pêşnyarkirawekan be her arasteyekda heye. (Shklar 1989: 36)

Řenge wa bîr bikirêtewe ke tuxmêk le řastî lêreda bûnî heye: tyorîstanî hawbestî zortir cext lewe dekenewe ke hawbestî katêk û bew hoye piřbayex debêt ke le berewřûbûnewe legeł nehametîda, hest be pêwîstîy berxodanî bekomeł û yekêtîy amanc dekeyn. Ewan herweha cext deken leser behay na’amrazîy welananî berjewendîy takekesî le nasîneweyekî asoyî legeł ewanî tirda be boney amancêkî hawbeşewe, ke beşêk lewey xawen behaye dîtnî ême, pêkewe, û řengidanewey bikerêtîy bekomełman lew amancanedaye ke deyanşopênîn (biřwane beşî pêşû).

Deşê lêreda betaybetî tuxmî nasînewe kêşe û girift binêtewe. Bo nasînewe, sereřay babetekanî tir, pêwîste ewanî tir «wekû xoman» bibînîn, û ew lêkçûne bikeyn be binemayek bo kełkełey hawbeş, hawdiłî û hawsozî, û arastekirdinî normatîv. Kewate bo nimûne katêk min xom legeł toda Wek kirêkarêk Denasmewe, řołî hawbeşî xoman be řêpîşander û arastekerêkî giring le jyanî xomda dadenêm. Lem songeyewe, bo hawbestî ḧewceye ke ew kese be qazancî babetî syasî, babetî kesî wela binêt û piştigwêy bixat (emeyş řêk «serlenwê dařiştinewey sinûrekanî» nêwan em duweye). Nîgeranîyeke lêreda emeye ke, lanîkem le syasetda, daxwazî û pêwîstîy hawbestî bo lêkçûn, derwestî, wefadarî û emegnasî, debête hoy lenawçûnî azadî û milhuřî.^[11]

Tyorîstanî hawbestî ke berewřûy em ałingarîye bineřetîye debnewe, lanîkem dû argîwmêntyan pêye: yekem, pêdagirin leser ewey ke ew baweře ke derwestibûn be hawbestî legeł derwestibûn be lîbrałîzim natebaye û naguncêt, baweřêkî hełeye. Guman leweda nîye ke ew hawbestîyaney bo pêşxistinî amanicgelî nalîbrałî û le řêgey amrazî nalîbrałîyewe řêk dexrên, bełê le pênasey xoyanda nalîbrałîn. Bełam em behendiwernegirtin û kemterxemîyeyan le ast mafe takekesîyekan yan azadî yan yeksanî behoy hawbestîyewe nîye yan pêwîstîyek nîye ke hawbestî hênabêtye kayewe. Le řastîda eger, wek şiklar û nûseranî tir cextî leser dekenewe, lîbrałîzim pêwîstî be zîtî û çawkiraweyî, řiq û bêzarî le nadadperwerî û amadeyî bo berengarbûnewey desełat le katî pêwîstida hebêt, ewa lîbrałîzim pêwîstî be hawbestî heye. Berxodan katêk zortirîn karîgerîy debêt ke le layen Girûpgelêkewe Encam bidrêt ke nařezayetîyekanyan hawbeş bin û ew nařezayetîyane bewe binasrên ke hawbeşin. Em nařezayetîyane bestênêk bo hengawî hawbeş û çawgeyekî behêz bo nasînewe dehênne arawe. Weha nasîneweyek bo załbûn beser tirisda pêwîste, û ew hele bo xełk deřexsênêt ke le serûy berjewendîy takekesîy xêra û kurtimaweyan le babeteke biřwanin û çawyan lew erke meznitire bêt ke be destyaneweye û bemeyş be şêweyekî komełgedostane hengaw hełênin.

Hokarî duwem bo ewey ke boçî em ałingarîyane natwanin be tewawî qena’etman pê bênin, emeye: le şîkarîy şiklarda, amanceke ew şiteye ke detwanîn pêy biłêyn hawbestî leser astî dewłet. Herçende nawdêrî naken û em nawey bo bekar nahênin, bełam amancî wan hawbestîy neteweyî yan nîştimanperweraneye —hawbestî bew corey ke ewane bangewazî bo deken ke desełatî syasîyan heye û gerekyane xełk le dijî neyarêk ko bikenewe û bicûłênin, yaxud hawbestî bew corey ke ew kesane bangewazî bo deken ke baweřyan waye ke bo jyanêkî geşawe, beşdarîy syasîy çalakane û layengirîy beguř pêwîst û cewherîye. Wełamî yekem tenya amajekirdin bem xałeye (wek lem witareşda amajey pê dekirêt) ke hawbestî detwanêt le diłî bizave komełayetîyekan û kirdey syasîy le xwarewe bo sereweda bêt. Pêwîst nîye tenya leser dewłet terkîz bikat yan le řêgey dewłetewe dařêjrêt û araste bikirdirêt. Wełamî duwemîş eweye ke merc nîye tenanet hawbestîy leser astî dewłetîş bew řadeye zyanbexiş û têkder bêt. Hawbestîy medenî pêwîstî be sepandinî deqawdeqbûn û hawtayî çawbestuwane, bêřêzîkirdin be cyawazîyekan, nakokî û cyawazîy řa û boçûn, yan lenawbirdin û binbiřkirdinî piloralîtî nîye.^[12] Nerîtêkî dewłemend le mêjûy aydya syasîyekanda heye —her le hawbestîgerayî lyon borjiwawe^[13] Ta nûsrawekanî êstake— ke pêy waye hawbestîy medenî nek leser binemay çeşnêk şunasî «totalîtarîzekerî» ber le pirosey syasî, bełkû leser binaẍey pêkbestiraweyî dûlayeney hawwiłatîyan û hawkarîy dîmukiratîyan le binyatnanî damezrawegelî parêzerî dadperwerîda dademezrêt.^[14]

2.2.4. Gelo hawbestî birew be bîrubaweře çewaşekan dedat?

Degutrêt ke hawbestî netenê komełêk mercî pêwîst sebaret bewey ke debê çi bikirdirêt, bełkû lemeř ewey ke endaman debê baweřyan be çi hebêt, dadesepênêt. Bepêy em çeşne bîrubaweřane, bo hawbestî pêwîste endaman be boney hendêk taybetmendî yan helumerc yan ezmûnî hawbeş, yektir wek yekeyekî yekgirtû bibînin. Êsta pirsyareke emeye ke aya hawbestî be şêweyekî sîstematîk debête hoy çêbûnî bîrubaweřî diro û çewaşe lay endamanî girûpgelî hawbestî, bo nimûne le peywendî legeł eweda ke çi şitêk koyan dekatewe û yekgirtûyan dekat?

Lewaneye dyartirîn pirs birîtî bêt le pirsî peywendîy nêwan řastî —lêreda řastîy Mêjûyî— û ew çeşne nasînewe bekomełe girûpîyey ke bo hawbestî pêwîste, ke le gengeşekanî peywest be nasyonalîzim(y lîbrał) hatuwete arawe û berçaw dekewêt. Lêreda řexneyek ke dexrête pał hawbestîy nasyonalîzmîyewe eweye ke şunasî neteweyî, bo amanicgelêk ke le binçînewe amrazîn, hem pişt be bîrubaweřgelî çewaşe lenaw endamanda sebaret be řabirdûy neteweyî piřişkowe debestêt û hem birewîşî pê dedat (Abizadeh 2004). Bê guman formekanî tirî hawbestî pêwîstyan be piştibestin be bineçe û řeçełekî mêjûyî hawbeş le nêwan endamanda nîye. Bełam dekirêt em ałingarîye bigşitêndirêt: le peywendî legeł pêwîstîy hawbestî be binaẍeyek bo nasînewey dûlayene, ca çi ezmûnî hawbeş bêt yan çewsanewe û sitemî hawbeş yaxud amanicgelêkî hawbeş bêt, metirsîyek ke le aradaye emeye ke ew mumareseye be şêweyekî sîstematîk endaman û beşdarbuwan bew aqareda bibat ke ew taybetmendîyaney bûnete bestên û binaẍey ew nasîneweye, zyatir le řastî gewreyan bikenewe û giringîyan pê biden, ewîş leser ḧisêb û têçûy komełêk tuxmî tir ke řenge dyartir û piřbayextirîş bin, bes le nêwan endamanda hawbeş nîn. Eger bêynewe ser ew dû nimûneye ke pêştir basman kirdin, xuşkayetî deşê eme bixiwazêt ke beşdarbuwan taybetmendîyekî şunasî xoyan («jinbûn») be çawêkî tir seyr biken û bayexêkî taybetî pê biden, le katêkda ke le řastîda řewşî dîfaktoy em bêbeşî û bêberîbûne komełayetîyey afretan, (herweha) le bineřetda le layen komełêk gutezay dîkey wek řegez yan çînewe saz buwe û hatuwete arawe. Be heman şêwe, hawbestîy řeşpêstekan dawa le beşdarbuwan dekat ke cext leser her binaẍe û binçîneyek bikenewe ke le nêwan řeşpêstekanda hawbeşe, tenanet eger pêgey komełayetîy řasteqîneyan lejêr karîgerîy babetgelêkî wek çîn, cênder, barî koçberî û hitdida bîçmî girdibêt (Shelby forthcoming).

Nasyonalîste lîbrałekanî wek deyvîd mîler (Miller 1995) katêk berewřûy ew řastîye debnewe ke zorbey ew şitey ke wekû beşêk le mêjûy hawbeşî neteweyî dezanrêt û řadegeyendirêt, legeł tomarî mêjûyî yek nagrêtewe û bełgey mêjûyî le pişt nîye, wełamyan eweye ke «efsanekan» sebaret be řabirdûy bîrgey bekomełî neteweyî madam xizmet be amancî piştgîrîkirdnî ew nêrîn û hełwêstane biken ke berdî binaẍey hawbestîy neteweyî dadekutin, merc nîye řast bin. Bełam ew efsanane beder lewey ke Bekełk û sûdbexşin Yan na, Dûrin le řastîyewe, û ger bêtu nasînewey girûpîy pêwîst bo hawbestîy neteweyî pişt bem efsananewe bibestêt, ewa detwanîn biłêyn leser hebûnî bîrubaweřî diro û çewaşewe hełçindirawe.

Aya em nîgeranîye bo hemû formekanî hawbestî degşitêndirêt û hemû çeşnekanî degrêtewe? Cyawazîyekî giringî nêwan hawbestîy neteweyî û formekanî tirî hawbestî eweye ke zorbey corekanî tirî hawbestî zorbey kat pişt be bîrubaweř be şitêk nabestin ke be’aşkira û beřûnî nařaste. Bełkû cextyan leser peywendîy nêwan komełêk řehendî řesenî şunasî kirdeyî takekane —ca çi ezmûnî hawbeş bêt, yan çewsanewe û sitemî hawbeş yaxud amancî hawbeş û hitid— takû řehendekanî tir. Deşê emeş biłêyn ke emey ke axo taybetmendîyek le nasnamey kirdeyî takêkda berçawe û debê bayexî pê bidrêt yan na, lanîkem ta řadeyek peyweste be bikerî peywendîdarewe. Kewate wełamêkî dostane û aştewayyaney layengiranî hawbestî(y naneteweyî) eweye ke hawbestî pişt be baweř be diro û babetî saxte nabestêt, bełkû ewe derdexat ke endaman kame layen û řehendaney nasnamey xoyanyan la giringe. Herweha amaje beweş deken ke ta katêk ke řawêj û řagořînewey azadane hem lebarey ewey ke beşdarbuwanî bizave hawbestîyekan yekgirtû dekat, û giringitir lemeş, hem lebarey ewey ke pertewaze û dabeşyan dekat, le aradaye, ew gujim û řexneye ke hawbestî birew be bîrubaweřî çewaşe dedat řêy tênaçêt û dûre le řastî. Wek wełamêk ke zortir řengî lasarî û lêhełgeřanewey pêwe dyare, ew layengiraney hawbestî detwanin em base bênne kayewe ke hawbestî, lanîkem le hendêk ḧałetda, beřastî tuxmêkî pêwîste bo sazbûnî bîrubaweřî dirust sebaret be tengije û çermeserîyekanî mirov xoy û mirovekanî tirîş. Wîland eme be hawbestîy Me’rîfî Wesif dekat (Wiland 2017: 69). Kewate hebûnî hawbestî legeł ew kesaney ke ber nimûney hawşêwe û yeksanî nehametî û çewsanewe û sitem kewtûn detwanêt mercêkî pêwîst bêt bo ewey hemûman bitwanîn derk bew tengije û çermeserîye bikeyn ke tûşî hatûyn: katêk bitwanîn mitmane leser şayetḧałîy yektir le peywendî legeł sitem û çewsaneweda hełbiçnîn, detwanîn bîrubaweřî řasteqîne sebaret be çermeserî û tenguçełemey hawbeşman çê bikeyn û twanaman bo pênasekirdin û berengarbûnewey barudoxî serkut û çewsanewe berz bikeynewe (Goodin & Spiekermann 2015).

3.2.4. Gelo hawbestî debête hoy bêberîkirdinî kesanî derewey bazney endamêtî û nadadperwerî le astyan?

Hawbestî leřûy wesfîyewe birîtî le her şitêkî tir bêt, derwestîyekî taybet le ast endamanî girûpî hawbestîyewe be dway xoyda dênêt ke mirov le hember kesanî tirda nîyetî. We hawbestî her derencamêkî normatîvî bo ewane hebêt ke le bazney hawbestîdan, komełêk îd’ay taybet bunyat denêt ke em endamane leser ême, êmeyş leser ewan hemane. Bem pêye, hawbestî hawşêwey peywendîy hawřêyetî, xêzanî û netewayetî, peywendîyekî taybet, be komełêk pabendîy taybetewe pêk dehênêt. Lem çend deyey řabirdûda, komełêk feylesûf teḧedayan řêk lem bîrokeye kirduwe ke dełêt pabendîgelî taybet bo endamanî bazney girûpî hawbestî be berawird legeł ewaney beşêk lew bazneye nîn detwanêt pasaw bidrêt. Řenge dyartirînyan samwêl şêflêr bêt ke «tane û řexneyekî dabeşkarî»y leser binemay dadperwerîy, beramber be hemû peywendîye taybetekan wirûjanduwe (Scheffler 2001). Eger kesanî naw bazneyekî hawbestî peywendîyekî taybet û be pabendîgelî taybetewe pêk bênin, řexney şêflêr bo êreş deguncêt?

Tane û řexney dabeşkarî leser em bîrokeye bunyat nirawe ke beşdarbuwanî peywendîyekî taybet, le berjewendîy taybet le layen yektirewe behremend debin: ême wek endam netenê çaweřwanîy zortirman le endamanî bazney xoman heye tawekû kesanî derewey ew bazneye, bełkû lanîkem le hendêk ḧałetda çaweřwanîy lepêştirêtîman heye û xoman beheq dezanîn ke ewlewyetman hebêt. Ewey taney dabeşkarî têbînîy dekat em xałeye ke endaman pêşwexte lew çake û berjewendîyaney peywendî behremendin ke le bineřetda be bûn le peywendîyekî piřmanada girê dirawin. Lem řuwewe, kêşeke eweye ke endaman kemtir le caran le hember kesanî derewey baznekey xoyan hest be berpirsyarêtî û derwestî deken: kewate karkirdî peywendîye taybetekan —lewane peywendîy hawbestîyş— şêflêr gutenî, wekû «serpenay bacî exlaqî» waye bo ewaney pêşwexte lêy sûdmendin.

Le katêkda çend nûserêk be tewawî řexney dabeşkarîyan řet kirduwetewe (Kolodny 2002; Lazar 2009), ême gerekmane amaje be hendêk taybetmendîy hawbestî bikeyn ke detwanin hawbestî le beramber em ałingarîye biparêzin û em řexneyey leser biřewênnewe. Xałêkî giring emeye ke layengiranî hawbestî cext dekenewe ke pabendîyekanî hawbestî, bepêçewaney peywendîy hawřêyetî û evîndarî, merc nîye leser behay ew peywendîye damezrabin, bełkû binaẍey ew pabendîyane leser behayekî serbexo lew peywendîye hełçindirawe ke le hebûnî em erkanewe serçawe degrêt. Lem ḧałeteda erke taybetekanî hawbestî zyatir hawşêwey pabendîgelî řoł pasaw dedrên. Bo nimûne parêzer bo nwênerayetîkirdinî berjewendîyekanî birîgirtekey, komełêk erkî taybet be emanetdarîy leser şane, nek leber behay na’amrazîy peywendîy nêwan parêzer û birîgirte, bełkû behoy ew qazancaney ke pêspardinî ew erkane be parêzer bo twanay giştîy sîstem le be baştirîn şêwe hênanedîy merce exlaqîye pêwîstekanî lanegrî û bêlayenîda (wekû parêzgarîkirdin lew tomtibare dawakirawaney ke bêtawanin) heyetî. Be gwêrey em sitratîje, erkekanî hawbestî le encamda leser behagelêkî lanegraney wek însaf û dadperwerîy siruştî hełdeçnidirên. Em pasawdane çilon îş dekat? Kemukûřî û xewş le zorbey erke giştîye erênîyekanmanda bedî dekirêt, be corêk ke tenanet mirove nyazpakekanîş deşê le řapeřandin û cêbecêkirdinî ew erkaneda, berewřûy kosp û tegerey gewre bibnewe: eme pêwîstî be twanay haw’ahengkirdnî kirde û hengawekanman be řêge û şêwazî ałoz legeł ewanî tire; û herweha debê xwazyar û tamezroy ewe bîn ke le piroje û peywendîgelî giringî tirda beşdarîman hebêt û yarmetî bideyn. Eger ew pabendîye taybetaney ke le derwestîyekanî hawbestîyewe serçawe degirin bitwanin řêgayekî pitew bo çareserkirdinî pirsekanî peywest be haw’ahengî û tamezroyî û handan bixene pêşman (çunke dwabedway derwestîyekî hawbestî, cêbecêkirdinî erke giştîyekanman le řêgey hawbestîyewe be corêk baştir legeł piroje kesîyekanman hawterîb debêt) ewa dekirêt ew pabendibûnane be penabirdineber komełêk têbînîy exlaqîy bêlayenane pasaw bidrên (Kolers 2016; Viehoff forthcoming).

Bełam tenanet bo ewaneyş ke biřwayan waye ke komełêk erkî hawbestî leser binemay behay na’amrazîy endamêtîy hawbestîgerayane dademezrên, wełamî giring berdeste: yekem ewey ke hawbestî (lanîkem le paradaymîtrîn û nimûneyîtrîn formekanîda) lenaw ew kesaneda yekêtî bedî dênêt ke qurbanîy nadadperwerî yan serkut û çewsanewen, kewate be hîç şêweyek çeşnêk parêzgarîy nařastewxo le erkigelêkî berbiławtir le ast ewaney bergezentirin dabîn nakat. Duwem, berpirsyarêtîy taybet le hember hawgirûpanman le girûpî hawbestîda, her wek erke taybetekanî tir, řeha nîn: be şêweyekî tewaw qaylker, le řêgey komełêk mercî giştîy pêwîstî dadperwerîyewe sinûrdar dekirên. Leber hendê, tenanet ger pabendîye taybetekan le nêwan endamanî girûpî hawbestîda bitwanin bibin be binameyek bo lagrî, em erkane le layen komełêk têbînîy karîgertir û piřbayextirî dadperwerîyewe sinûrdar dekirên.

Gelo em wełamane hemû ew řexne û tane řêtêçûyaney peywest be însaf û bêberîkirdin deřewênnewe û wełamî pêwîstyan pê dedenewe? Be egerî zorewe na; pirsyarekanî peywest be lagrîy hawbestîgerayaney řêpêdraw, betaybet lenaw komełî astî meznitirî wek dewłetda, beřûnî girêdrawin be pirsyargelêk leser dadperwerîy komełayetî û cîhanî ke lêreda nakirêt biperjêyne seryan. Kewate her pirsyarêk leser ew core pabendîyaney ke řewt û řêçkekanî hawbestî detwanin byanhênne arawe, legeł pirisgelî dadperwerî awête debêt. Bełam eme ne debê laman seyr bêt û ne řêgirman bêt lewey ke le hawbestî xoy le xoyda řabmênîn.

Jêderekan

• Abizadeh, Arash, 2004, “Historical Truth, National Myths and Liberal Democracy: On the Coherence of Liberal Nationalism”, Journal of Political Philosophy, 12(3): 291–313. Doi:10.1111/j.1467-9760.2004.00201.x
• Appiah, Anthony, 1985, “The Uncompleted Argument: Du Bois and the Illusion of Race”, Critical Inquiry, 12(1): 21–37. Doi:10.1086/448319
• Arendt, Hannah, 1963, On Revolution, New York: Viking Press.
• –––, 1951 [1973], The Origins of Totalitarianism, New York: Harcourt, Brace. New edition, New York: Harcourt Brace & Jovanovich, 1973.
• Arnsperger, Christian and Yanis Varoufakis, 2003, “Toward a Theory of Solidarity”, Erkenntnis, 59(2): 157–188. Doi:10.1023/A:1024630228818
• Banting, Keith and Will Kymlicka (eds.), 2017, The Strains of Commitment: The Political Sources of Solidarity in Diverse Societies, Oxford: Oxford University Press. Doi:10.1093/acprof:oso/9780198795452.001.0001
• Bayertz, Kurt, 1999a, “Four Uses of ‘Solidarity’”, in Bayertz 1999b:3–28. Doi:10.1007/978-94-015-9245-1_1
• ––– (ed.), 1999b, Solidarity, (Philosophical Studies in Contemporary Culture), Dordrecht: Springer Netherlands. Doi:10.1007/978-94-015-9245-1
• Blais, Marie-Claude, 2007, La solidarité: histoire d’une idée, (Bibliothèque des idées), Paris: Gallimard.
• Bommarito, Nicolas, 2016, “Private Solidarity”, Ethical Theory and Moral Practice, 19(2): 445–455. Doi:10.1007/s10677-015-9640-2
• Bourgeois, M. Léon, 1902, “Rapport de M. Léon Bourgeois au Congrès d’Éducation Sociale en 1900”, in Solidarité, 3rd edition, by M. Léon Bourgeois, Paris: Armand Colin, 159–188. [First edition published in 1896.]
• Bowles, Samuel and Herbert Gintis, 2011, “A Cooperative Species”, in their A Cooperative Species: Human Reciprocity and Its Evolution, Princeton, NJ: Princeton University Press, 1–7.
• Bratman, Michael, 2014, Shared Agency: A Planning Theory of Acting Together, New York: Oxford University Press. Doi:10.1093/acprof:oso/9780199897933.001.0001
• Carastathis, Anna, 2014, “The Concept of Intersectionality in Feminist Theory”, Philosophy Compass, 9(5): 304–314. Doi:10.1111/phc3.12129
• Claeys, Gregory, 2011, “Non-Marxian Socialism 1815–1914”, in The Cambridge History of Nineteenth-Century Political Thought, Gareth Stedman Jones and Gregory Claeys (eds.), Cambridge: Cambridge University Press, 521–555. Doi:10.1017/CHOL9780521430562.018
• Clark, Meghan J., 2014, The Vision of Catholic Social Thought: The Virtue of Solidarity and the Praxis of Human Rights, Minneapolis, MN: Fortress Press.
• Combahee River Collective, 1977/1983, “A Black Feminist Statement”, April 1977, Boston, MA. Printed in Home Girls: A Black Feminist Anthology, Barbara Smith (ed.), New York: Kitchen Table—Women of Color Press, 1983. New edition, New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 2000, 264–274.
• Coulthard, Glen Sean, 2014, Red Skin, White Masks: Rejecting the Colonial Politics of Recognition, (Indigenous Americas), Minneapolis, MN: University of Minnesota Press.
• Crenshaw, Kimberle, 1991, “Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence against Women of Color”, Stanford Law Review, 43(6): 1241–1299. Doi:10.2307/1229039
• Cruse, Harold, 1967, The Crisis of the Negro Intellectual: A Historical Analysis of the Failure of Black Leadership, New York: William Morrow.
• Dawson, Michael C., 2001, Black Visions: The Roots of Contemporary African-American Political Ideologies, Chicago: University of Chicago Press.
• Dean, Jodi, 1995, “Reflective Solidarity”, Constellations, 2(1): 114–140. Doi:10.1111/j.1467-8675.1995.tb00023.x
• Deveaux, Monique, 2021, Poverty, Solidarity, and Poor-Led Social Movements, New York: Oxford University Press. Doi:10.1093/oso/9780190850289.001.0001
• Durkheim, Émile, 1928 [1959], Le socialisme: sa définition, ses débuts, la doctrine Saint-Simonienne, Marcel Mauss (ed.), (Travaux de l’Année sociologique), Paris: F. Alcan. Translated as Socialism and Saint-Simon, Charlotte Sattler (trans.), Yellow Springs, OH: Antioch Press, 1959.
• –––, 1893 [1984], De la division du travail social, Paris: Félix Alcan; second edition 1902, third edition 1911. Translated as The Division of Labor in Society, W. D. Halls (trans.), New York: Free Press.
• Dworkin, Ronald, 2011, Justice for Hedgehogs, Cambridge, MA: Harvard University Press.
• Engels, Friedrich, 1876 [1978], Herrn Eugen Dühring's Umwälzung der Wissenschaft, a translated abstract of which was published as “Socialism: Utopian and Scientific” and collected in Tucker 1978, pp. 683–718.
• Faucci, Riccardo and Antonella Rancan, 2009, “Transforming the Economy: Saint-Simon and His Influence on Mazzini”, History of Economic Ideas, 17(2): 79–105.
• Feinberg, Joel, 1973, Social Philosophy, (Foundations of Philosophy Series), Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
• Forst, Rainer, forthcoming, “Contexts of Solidarity”, in Sangiovanni and Viehoff forthcoming.
• Francis, 2020, “Catechesis ‘Healing the world’: 8. Subsidiarity and virtue of hope”, 23 September 2020. [Francis 2020 available online]
• Fricker, Miranda, 2007, Epistemic Injustice: Power and the Ethics of Knowing, New York: Oxford University Press. Doi:10.1093/acprof:oso/9780198237907.001.0001
• Garton Ash, Timothy, 1983 [2002], The Polish Revolution: Solidarity, London: J. Cape. Third edition, New Haven, CT: Yale University Press, 2002.
• Goodin, Robert E. And Kai Spiekermann, 2015, “Epistemic Solidarity as a Political Strategy”, Episteme, 12(4): 439–457. Doi:10.1017/epi.2015.29
• Gooding-Williams, Robert, 2009, In the Shadow of Du Bois: Afro-Modern Political Thought in America, Cambridge, MA: Harvard University Press.
• Gould, Carol C., 2007, “Transnational Solidarities”, Journal of Social Philosophy, 38(1): 148–164. Doi:10.1111/j.1467-9833.2007.00371.x
• –––, 2020, “Motivating Solidarity with Distant Others: Empathic Politics, Responsibility, and the Problem of Global Justice”, in The Oxford Handbook of Global Justice, Thom Brooks (ed.), Oxford: Oxford University Press, 121–138. Doi:10.1093/oxfordhb/9780198714354.013.6
• –––, forthcoming, “Rethinking Solidarity through the Lens of Critical Social Ontology”, in Sangiovanni and Viehoff forthcoming.
• Glasgow, Joshua, 2009, A Theory of Race, New York: Routledge. Doi:10.4324/9780203880951
• Harvey, Jean, 2007, “Moral Solidarity and Empathetic Understanding: The Moral Value and Scope of the Relationship”, Journal of Social Philosophy, 38(1): 22–37. Doi:10.1111/j.1467-9833.2007.00364.x
• Hayward, J. E. S., 1959, “Solidarity: The Social History of an Idea in Nineteenth Century France”, International Review of Social History, 4(2): 261–284. Doi:10.1017/S0020859000001371
• Hechter, Michael, 2015, “Solidarity, Sociology of”, in International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences, second edition, James D. Wright (ed.), Oxford: Elsevier, 6–9. Doi:10.1016/B978-0-08-097086-8.32147-X
• Hill Collins, Patricia, 1990 [2000], Black Feminist Thought: Knowledge, Consciousness, and the Politics of Empowerment, (Perspectives on Gender 2), Boston: Unwin Hyman. Second edition, New York: Routledge, 2000. Doi:10.4324/9780203900055
• Hooks, bell, 1981 [2015], Ain’t I a Woman, London: Routledge. [First edition published 1981, second edition 2015.]
• –––, 2000 [2015], Feminism Is for Everybody: Passionate Politics, Cambridge, MA: South End Press. Second edition, New York: Routledge, 2015.
• Hurka, Thomas, 2001, Virtue, Vice, and Value, New York: Oxford University Press. Doi:10.1093/0195137167.001.0001
• John Paul II, 1987, Sollicitudo rei socialis, 20 December 1987 [Sollicitudo rei socialis available online (English)]
• Kateb, George, 1989, “Democratic Individuality and the Meaning of Rights”, in Rosenblum 1989: 183–206 (ch. 10). Doi:10.4159/harvard.9780674864443.c14
• Kautsky, Karl, 1892 [1910], The Class Struggle: Erfurt Program, trans. William Bohn, New York: Kerr & Co. [Originally published as Das Erfurter Programm in seinem grundsätzlichen Theil erläutert, Stuttgart: Vorwärts.
• Kohn, M., (forthcoming), “Solidarity: The Link Between Facts and Norms”, in The Virtue of Solidarity, Andrea Sangiovanni and Juri Viehoff (eds.), Oxford: Oxford University Press.
• Kolers, Avery, 2016, A Moral Theory of Solidarity, Oxford: Oxford University Press. Doi:10.1093/acprof:oso/9780198769781.001.0001
• Kolodny, Niko, 2002, “Do Associative Duties Matter?”, Journal of Political Philosophy, 10(3): 250–266. Doi:10.1111/1467-9760.00152
• Koslowski, Peter, 2000, “Solidarism, Capitalism, and Economic Ethics in Heinrich Pesch”, in The Theory of Capitalism in the German Economic Tradition: Historism, Ordo-Liberalism, Critical Theory, Solidarism, Peter Koslowski (ed.), (Studies in Economic Ethics and Philosophy), Berlin/Heidelberg: Springer, 371–396. Doi:10.1007/978-3-662-04084-3_10
• Land, Clare, 2015, Decolonizing Solidarity: Dilemmas and Directions for Supporters of Indigenous Struggles, London: Zed Books.
• Lazar, Seth, 2009, “Debate: Do Associative Duties Really Not Matter? 1”, Journal of Political Philosophy, 17(1): 90–101. Doi:10.1111/j.1467-9760.2008.00329.x
• Leo XIII, 1891, Rerum Novarum. [Rerum Navarum available online (English)]
• Leopold, David, 2015, “Scientific Socialism: The Case of Robert Owen”, in Scientific Statesmanship, Governance and the History of Political Philosophy, Kyriakos N. Demetriou and Antis Loizides (eds.), New York: Routledge, 193–209.
• Leroux, Pierre, 1840 [1845], De l’humanité: de son principe, et de son avenir, où. Se trouve exposée la vraie définition de la religion et où l’on explique le sens, la suite, et l’enchaînement du Mosaisme et du Christianisme, Paris: Perrotin. Second edition 1845.
• Lorde, Audre, 1984, Sister Outsider: Essays and Speeches, (Crossing Press Feminist Series), Freedom, CA: Crossing Press.
• Luhmann, Niklas, 1984, “Die Differenzierung von Interaktion und Gesellschaft. Probleme der sozialen Solidarität”, in Solidarität in der Welt der 80er Jahre: Leistungsgesellschaft und Sozialstaat, Robert Kopp (ed.), Basel: Helbing and Lichtenhahn, 79–96.
• Malcolm X, 1970 [1992], By Any Means Necessary, New York: Pathfinder. Second edition, 1992.
• Margalit, Avishai, 2017, On Betrayal, Cambridge, MA: Harvard University Press.
• Marx, Karl, 1871 [1978], Speech, 8 September 1872 in Amsterdam after a congress of the First International. Collected as “The possibility of non-violent revolution (the Amsterdam speech)” in Tucker 1978, pp. 522–525.
• Mason, Andrew, 2000, Community, Solidarity, and Belonging: Levels of Community and Their Normative Significance, Cambridge/New York: Cambridge University Press. Doi:10.1017/CBO9780511490309
• May, Larry, 1996, The Socially Responsive Self: Social Theory and Professional Ethics, Chicago, IL: University of Chicago Press.
• Mazzini, Giuseppe, 1871 [2009], “Nazionalismo e Nazionalità”. Translated as “Nationalism and Nationality”, in A Cosmopolitanism of Nations: Giuseppe Mazzini’s Writings on Democracy, Nation Building, and International Relations, Stefano Recchia and Nadia Urbinati (eds.), Stefano Recchia (trans.), Princeton, NJ: Princeton University Press, 2009, 62–65.
• Medina, José, 2013, The Epistemology of Resistance: Gender and Racial Oppression, Epistemic Injustice, and Resistant Imaginations, (Studies in Feminist Philosophy), Oxford/New York: Oxford University Press. Doi:10.1093/acprof:oso/9780199929023.001.0001
• Michnik, Adam, 1985, “Letter from Gdansk Prison”, Jerzy B. Warman (trans.), The New York Review of Books, 18 July 1985.
• Miller, David, 1995, On Nationality, (Oxford Political Theory), Oxford: Clarendon Press.
• –––, 2017, “Solidarity and Its Sources”, in Banting and Kymlicka 2017: 61–79 (ch. 2). Doi:10.1093/acprof:oso/9780198795452.003.0002
• Mohanty, Chandra Talpade, 2003, Feminism without Borders: Decolonizing Theory, Practicing Solidarity, Durham, NC: Duke University Press.
• Moses, Wilson Jeremiah, 1978, The Golden Age of Black Nationalism, 1850–1925, Hamden, CT: Archon Books.
• O’Neill, Onora, 1996, Towards Justice and Virtue: A Constructive Account of Practical Reasoning, Cambridge/New York: Cambridge University Press. Doi:10.1017/CBO9780511621239
• Owen, Robert, 1826–27 [2016], “The Social System”, The New-Harmony Gazette, volume 2, several issues. Reprinted in Selected Works of Robert Owen, Gregory Claeys (ed.), (The Pickering Masters), London: W. Pickering, 1993. Reprinted, New York: Routledge, 2016, volume 2, 56–105.
• Pesch, Heinrich, 1918 [2004], Ethik und Volkswirtschaft, Freiburg im Breisgau: Herdersche verlagshandlung. Translated as Ethics and the National Economy, Rupert J. Ederer (trans.), Norfolk, VA: IHS Press, 2004.
• Plunkett, David and Tim Sundell, 2013, “Disagreement and the Semantics of Normative and Evaluative Terms”, Philosopher’s Imprint, 13: article 23. [Plunkett and Sundell 2013 available online]
• Potter, Mark W., 2009, “Solidarity as Spiritual Exercise: A Contribution to the Development of Solidarity in the Catholic Social Tradition”, PhD thesis, Boston College. [Potter 2009 available online]
• Prainsack, Barbara and Alena Buyx, 2017, Solidarity in Biomedicine and Beyond, (Cambridge Bioethics and Law 33), Cambridge: Cambridge University Press. Doi:10.1017/9781139696593
• Renan, Ernest, 1882, Qu’est que c’est qu’une nation, Paris: Calmann-Lévy. [Quoted translation is by the authors.]
• Renaud, Hippolyte, 1842, Solidarité: Vue Synthétique sur la Doctrine de Charles Fourier, Paris: Librairie de l’École Sociétaire; second edition 1845, third edition 1846.
• Rivers, Eugene F., 1995, “Beyond the Nationalism of Fools: Toward an Agenda for Black Intellectuals”, Boston Review, 20(3/Summer): 16–18.
• Robinson, Dean E., 2001, Black Nationalism in American Politics and Thought, New York: Cambridge University Press. Doi:10.1017/CBO9780511606038
• Rosenblum, Nancy L. (ed.), 1989, Liberalism and the Moral Life, Cambridge, MA: Harvard University Press. Doi:10.4159/harvard.9780674864443
• Sangiovanni, Andrea, forthcoming, Solidarity: Its Nature, Grounds, and Value, Manchester: Manchester University Press.
• Sangiovanni, Andrea and Juri Viehoff (eds), forthcoming, Solidarity, Oxford: Oxford University Press.
• Scheffler, Samuel, 2001, Boundaries and Allegiances: Problems of Justice and Responsibility in Liberal Thought, Oxford/New York: Oxford University Press. Doi:10.1093/0199257671.001.0001
• Scholz, Sally J., 2008, Political Solidarity, University Park, PA: Pennsylvania State University Press.
• Sewell, William H., 1980, Work and Revolution in France: The Language of Labor from the Old Regime to 1848, Cambridge/New York: Cambridge University Press. Doi:10.1017/CBO9780511583711
• Shelby, Tommie, 2005, We Who Are Dark: The Philosophical Foundations of Black Solidarity, Cambridge, MA: Harvard University Press. Doi:10.4159/9780674043527
• –––, forthcoming, “A Tale of Two Tenths: Race, Class, and Solidarity”, in Sangiovanni and Viehoff forthcoming.
• Shklar, Judith N., 1989, “The Liberalism of Fear”, in Rosenblum 1989: 21–38 (ch. 1). Doi:10.4159/harvard.9780674864443.c2
• Shrage, Laurie (ed.), 2009, “You’ve Changed”: Sex Reassignment and Personal Identity, (Studies in Feminist Philosophy), Oxford/New York: Oxford University Press.
• Simpson, Leanne Betasamosake, 2017, As We Have Always Done: Indigenous Freedom through Radical Resistance, (Indigenous Americas), Minneapolis, MN: University of Minnesota Press.
• Spelman, Elizabeth V., 1988, Inessential Woman: Problems of Exclusion in Feminist Thought, Boston, MA: Beacon Press.
• Tajfel, Henri and John Turner, 2001, “An Integrative Theory of Intergroup Conflict”, in Intergroup Relations: Essential Readings, Michael A. Hogg and Dominic Abrams (eds.), (Key Readings in Social Psychology), New York: Psychology Press, 94–109.
• Tajfel, Henri, M. G. Billig, R. P. Bundy, and Claude Flament, 1971, “Social Categorization and Intergroup Behaviour”, European Journal of Social Psychology, 1(2): 149–178. Doi:10.1002/ejsp.2420010202
• Taylor, A., 2015, ‘Solidarity: Obligations and Expressions’, Journal of Political Philosophy, 23: 128–45.
• Taylor, Charles, 1989, “Cross-Purposes: The Liberal-Communitarian Debate”, in Rosenblum 1989: 159–182 (ch. 9). Doi:10.4159/harvard.9780674864443.c13
• Thome, Helmut, 1999, “Solidarity: Theoretical Perspectives for Empirical Research”, in Bayertz 1999b: 101–131. Doi:10.1007/978-94-015-9245-1_6
• Tischner, Józef, 1982 [1984], Etyka solidarności, Paris: Spotkania. 2nd Ed. Translated as The Spirit of Solidarity, Marek B. Zaleski and Benjamin Fiore (trans.), San Francisco: Harper & Row.
• Tucker, R. C. (ed.), 1978, The Marx-Engels Reader, London: Norton.
• Van Parijs, Philippe, forthcoming, “Solidarity and the Just Society”, in Sangiovanni and Viehoff forthcoming.
• Viehoff, Juri, forthcoming, “Personal Sacrifice, Commitment, and the Value of Solidarity”, in Sangiovanni and Viehoff forthcoming.
• Wiland, Eric, 2017, “Moral Testimony: Going on the Offensive”, in Oxford Studies in Metaethics 12, Russ Shafer-Landau (ed.), Oxford: Oxford University Press, 1:chapter 3.
• Wildt, Andreas, 1999, “Solidarity: Its History and Contemporary Definition”, in Bayertz 1999b: 209–220. Doi:10.1007/978-94-015-9245-1_11
• Young, Iris Marion, 1994, “Gender as Seriality: Thinking about Women as a Social Collective”, Signs, 19(3): 713–738.
• Zakaria, Rafia, 2021, Against White Feminism: Notes on Disruption, New York: W.W. Norton.
• Zhao, Michael, 2019, “Solidarity, Fate-Sharing, and Community”, Philosopher’s Imprint, 19: article 46. [Zhao 2019 available online]

Perawêz

1. Eme berawird biken bew wite bawey ke berdewam lenaw bizûtnewe fêmînîstîyekanda degutrêtewe, ke fêmînîzmî řastiřewî «şepolî duwem» bewe tometbar dekat ke zortir le kesanî sipîpêst pêk dêt û zorbey kat leřadebeder (nawşyarane) pawankar û ser be çînî nawende. Bo nimûne biřwane Zakaria 2021; Spelman 1988; Crenshaw 1991; hooks 1981 [2015].

2. Sipasî barî magwayer dekeyn bo giftugo û gengeşekirdin lem babeteda.

3. Lêreda hîç hełwêstêkman leser mîtafîzîkî řegez nîye. Bîrokey hawbestî lenaw řeşpêstanda, wek řeşpêst, legeł gumankirdin lewey ke şitêk be nawî «řegezî cyawaz» bûnî heye yan na, deguncêt û nakok nîye. Bo nimûne biřwane Appiah 1985; Glasgow 2009. Lay ewaney guman lew çeşne hawbestîye deken, hawbestî le nêwan řeşpêstanda, wek řeşpêst, detwanêt leser binaẍey, wek dełên, ezmûnî hawbeş le jêrdestî û çewsanewe le nezmêkî beřegezîkirawda damezrabêt ke têyda beşêkî taybet le mirovekan wek řeşpêst polên dekirên (tenanet eger em polênkirdineyş bo hîç taybetmendîyekî řasteqîne negeřêtewe).

4. Bo xwêndinewey zyatir leser ew řave û lêkdanewane le hawbestî ke cext leser nasînewey dûlayene deken, biřwane Shelby 2005; Van Parijs forthcoming; Sangiovanni forthcoming; May 1996.

5. Herweha şolz pênaseyekî giştîtir bo hawbestî dexate řû (ke lem pênaseyeda hawbestîy syasî tenya nimûneyekî hawbestîye). Biřwane Scholz 2008: 19.

6. Herweha biřwane pertûkî Lemeř mirovayetî (De l’humanité)y pyer lîro, ke hawbestî legeł xêrxiwazîda berawird dekat. Le zarawey hawbestî bo kem ta zor amajedan bew peywendîye komełayetîyane kełk werdegrêt ke leser binemay mumaresey yarmetî û girêdayî dûlayene damezrawin, ke be boney berjewendîy takekesîy dûlayene û jîranewe çê debin û dêne arawe, nek leser binemay evînî bêkotayî bo mirovayetî (Leroux 1840 [1845: 157-76]).

7. Sebaret be papa con pawłî duwem û bizav û hawbestîy sendîkakanî kirêkaranî połenda ke be Solidarnosc nasrawe, biřwane Garton Ash 1983 [2002]; Michnik 1985.

8. Bo nimûne biřwane gengeşeyekî bekełk leser «hawbestîy pêkbestiraweyî» le Potter 2009da.

9. Sipasî mêgan kilark dekeyn bo bas û gengeşey em babete û ew xałaney amajey pê kirdin.

10. Herweha biřwane ew bas û gengeşaney le êstada leser seryekkewtin le aradan, bo nimûne Carastathis 2014; Crenshaw 1991, ke ew formaney desełat û bêberîkirdin dexate jêr pirsyarewe ke le her hewłêk bo pênasey formêkî paradaymîy sitem û çewsanewe yan ezmûn yan kirokêk ke biřyare hemû afretan têyda hawbeş bin bekar deçin.

11. Bo řexney hawşêwey peywendîdar bem base le hawbestî, biřwane: Arendt 1951 [1973: 465–66] and Kateb 1989: 188.

12. Sebaret be hawbestîy dewłetî xoşbijîwî û peywendîyekey be dadperwerîyewe, herweha biřwane: Bayertz 1999a: 21–6.

13. Bourgeois 1902. Herweha biřwane: Sangiovanni forthcoming.

14. Berawirdî bike legeł çemkî hawbestîy řengidaneweyî codî dîn (Dean 1995: 123).