ئازادیا ئەرێنی و نەیینی

ئازادیا نەیینی تێ واتەیا نەبوونا ئاستەنگی، سینۆرداری، باریەران. مرۆڤ، ب قاسی کو کریارێن وی نایێن ئاستەنگکرن دکارە تەڤبگەرە. لێبەلێ، ئازادیا ئەرێنی ئیهتیمالا تەڤگەرێ یان ژی تەڤگەر ب خوە یە- ب وی ئاوایی کو مرۆڤ کۆنترۆلا ژیانا خوە هلدە دەستێ خوە و ئارمانجێن خوە یێن بنگەهین پێک بینە. ئازادیا نەیینی ب گەلەمپەری ژ بۆ تاکەکەسان تێ بکار ئانین، لێبەلێ ئازادیا ئەرێنی جارنان ژ بۆ کۆمان تێ بکارانین، جارنان ژی تاکەکەسان وەکی ئەندامێن کۆمان دهەسبینە. 

جیاوازکرنا ئازادیێ، وەکی ئەرێنی و نەیینی، ب کێمانی، ڤەدگەرە سەردەما کانت، لێ ب ئاوایەکی بەرفرەهـ ژ هێلا ئسائاهـ بەرلن ڤە د سالێن 1950 و 1960ان دە هاتیە ڤەکۆلین. ئەڤ رامان ب گرانی د فەلسەفەیا سیاسی و جڤاکی دە تێنە نیقاشکرن. ئەڤ رامان ژ نیقاشێن ل سەر ڤینا ئازاد جودا نە، هەر چەندی جارنان تێکلیا وان ب هەڤ رە هەبە ژی. نیقاشێن ئازادیا ئەرێنی ب گەلەمپەری ب رامانا ‘خوەسەریێئ ڤە تێ گرێدان. 

وەکی بەرلین ڤەدبێژە، ئازادیا نەیینی و ئەرێنی نە دو فۆرمێن ب تەمامی جیاوازیا ئازادیێ نە؛ ئەو دکارن وەکی دو تێگهشتنێن رکەبەر و ناکۆک یێن هەمان پەرگالا سیاسی بێن دیتن. ژ بەر کو هەما بێژە تو کەس نە ل دژی فکرا ئازادیێ یە، تەنێ ئاوایێ کو ئەم ئازادیێ شیرۆڤە و پێناسە دکن، دکارە ئەنجامێن سیاسی یێن گرینگ بینە هۆلێ. فکرا لیبەرالیزما سیاسی ب گەلەمپەری ئازادیا نەیینی ژ خوە رە دکە رێبەر، پێشنیار دکە، دڤێ هێزا هکومەت ئان دەولەتان ل سەر ئازادیێن تاکەکەسان بێ سینۆردارکرن. رەخنەگرێن لیبەرالیزمێ پرانی ل دژی ڤێ نێرینا نەیینی یا ئازادیێ دسەکنن. ئەو دبێژن، ژ بۆ بدەستخستنا ئازادیا راست، کو وەکی بدەستخستنا مافێ چارەنووسێ ئان خوە-دیارکرنێ تێ دیتن (چ تاکەکەسی چ کۆمی)، دەستوەردانا دەولەتێ پێدڤی یە. لیبەرال، ب گەلەمپەری ڤێ دەستوەردانێ قەبوول ناکن.

گەلەک نڤیسکار ل شوونا ‘ئازادیائ ئەرێنی و نەیینی ‘سەربەستیائ ئەرێنی و نەیینی بکار تینن، ئەڤ تەنێ جوداهیا شێوازێ یە. فیلۆزۆفێن سییاسی و جڤاکی گەلەک جاران گۆتنا «ئازادی» و «سەربەستی»یێ د هەمان واتەیێ دە بکار تینین. هەر چقاس هن کەسان هەول دانە کو د ناڤبەرا سەربەستی و ئازادیێ دە تخووبەکی خێز بکن (پتکن 1988؛ وللامس 2001؛ دوۆرکن 2011)، ب پرانی، ڤێ یەکێ جهێ خوە نەگرتیە. هەر وها ئەڤ هەر دو پەیڤ نکارن بۆ زمانێن دن ئێن ئەورۆپی بێن وەرگەراندن، چمکی د وان زمانان دە تەنێ یەک پەیڤ بۆ ڤێ تێگەهێ هەیە. د وان زمانان دە ب پرانی یەک فۆرمێ ڤێ پەیڤێ، یان ئەسلێ وێ یێ لاتینی یان ژی یێ جەرمەنی (ئالمانی) (میناک: لبەرتێ، فرەئهەئت) تێ بکارانین. د ئینگیلیزی دە هەر دو پەیڤ ژی هەنە.

1.    دو تێگەهێن ئازادیێ

2.    ناکۆکیا/ پارادۆکسا ئازادییا ئەرێنی

3.    دو هەولێن ژ بۆ ئافراندنا رێیەک سێیەمین

3.1  ئازادییا ئەرێنی وەکی تێگەهەک بێناڤەرۆک (جۆنتەنت نەئوترال)

3.2  ئازادییا کۆماری  

4.    یەکانە تێگەها ئازادیێ: ئازادی وەکی پەیوەندییەک/ تێکلیەک  سێ ئالی

5.    نرخاندنا سینۆرداریێ: جورە و چاڤکانیێن وێ

6.    تێگەها سەربەستیا گشتی

7.    گەلۆ ژ هەڤ جوداکرن هین ژی ب کێر تێ

•     بیبلییۆگرافی

•     خەباتێن دەستپێکێ

•     خەباتێن دن

•     چاڤکانییێن دن ئێن ئینتەرنەتێ

1. دو تێگەهێن ئازادیێ 

کا بدن هزرێ خوە، هوون د ناڤا باژێر دە ئەرەبا خوە داژۆن و هوون راستا دورییانەکێ تێن. هوون بەرێ خوە ددن چەپێ لێ کەسێ ب خورتی بەرێ وە نەدایە وی ئالی یان ڤی ئالی. دوو رە هوون راستی خاچرەیەکێ تێن. هوون بەرێ خوە ددن راستێ لێ تو کەسی رێ ل وە نەگرتیە دا هوون یەک رێ، راستە راست بچن ئان ژی بەرێ خوە بدن ئالیێ چەپێ. د هۆلێ دە ترافیک نین ئە و نە بەربەندێن پۆلێسان نە ژی رێیێن بەرەڤاژی هەنە. لەوما، وەکی ئاژۆڤانێکێ/ئی، هوون وەک سەدی سەد ئازاد خویا دکن. لێ ئەڤ رەوش، ب ئاوایەک بەربچاڤ، وە دبە بەر ب جهەکی دیار. گەر ئەم بفکرن کو سەدەما ئاژۆتنا وە یا بەر ب ئالیێ چەپێ و پشت رە راستێ ئەو ئە کو هوون مبتەلایێ جخارێ نە. هوون ئیدارە ناکن و هوون هەول ددن کو هێژ نەهاتی گرتن بگهێژن تتنفرۆشی. هەر وها ل شوونا تو باژۆ، تو وەری ئاژۆتن. ژ بەر کو دلبژینا تە یا چخارێ دبە سەدەم کو تو بێهەمدی دیرەکسیۆنا خوە بابدی چەپێ و پشت رە راستێ.  

ئەڤ چیرۆک دو رێیێن بەرەڤاژی یێ نێرینا ئازادیێ ددە مە. ژ ئالییەکێ ڤە مرۆڤ دکارە بفکرە کو ئازادی، نەیینا ئاستەنگێن دەرڤەیی تاکەکەسی یە. ئەم ئازاد ئن هەتا کو تو کەس ل پەشییا تشتێن کو ئەم دخوازن بکن نەسەکنە. د چیرۆکا ژۆرین دە، د ڤی واری دە ئەم ئازاد خویا دکن. ژ ئالیێ دن ڤە، مرۆڤ دکارە بفکرە کو ئازادی ژ ئالیێ تاکەکەسی ڤە هەبوونا کۆنترۆلێ یە. تشتا ژ بۆ ئازادیێ پێدڤی ئەو ئە کو ئەم ب قەیس و قەرار، ببریار بن. یانی ژ بۆ داخواز و قەنجیا خوە دڤێ ئەم بکاربن قەدەرا خوە ب دەستێ خوە بنڤیسن و ئەو قەدەر د بن کۆنترۆلا مە دە بە. د چیرۆکا ژۆرین دە، ب ڤی رەنگی خویا یە کو ئەم نە ئازاد ئن ژ بەر کو قەدەرا مە نە د بن کۆنترۆلا مە دە یە. ژ بەر کو ئەم نکارن ژ وێ هەوەسێ ژ وێ داخوازێ رزگار ببن. و ئەو هەوەس ناهێلە ئەم بەرژەوەندیێن خوە ببینن و کۆنترۆل بکن. مەرڤ دکارە بێژە کو د نێرینا یەکەم دە ئازادی، ل سەر وێ یەکێ یە کا چەند دەری ل بەر کردەیی/ئێ ڤەکری نە. د نێرینا دویەمین دە ئازادی، بۆ سەدەمێن ژ دل و راست دەرباسبوونا د دەریێن راست رە یە.

بەرلین، د گۆتارا خوە یا ناڤدار دە یا د سالا 1958ان هاتیە وەشاندن، ژ ڤان هەر دو تێگەهان رە دبێژە ئەرێنی و نەیینی ( بەرلین 1969. [1] سەدەما بکارانینا ڤان نیشانەیان ئەو ئە کو د رەوشا پێشین دە، ئازادی ب سافی نەبوونا تشتەکی یە (میناکی بارییەر، ئاستەنگ، سینۆرداری یان ژی تەڤلبوونا کەسێن دەرڤە). لێبەلێ ژ ئالیێ دن ڤە خویا یە کو هەبوونا تشتەکی پەویست ئە (کۆنترۆل، خوەراگرتن، خوەناسین، ببریاربوون). ب گۆتنێن بەرلین، ئەم تێگەها ئازادیا نەیینی بکار تینن دا کو ئەم هەول بدن کو بەرسڤا پرسا «بێیی تەڤلبوونا کەسێن دەرڤەیی، هەتا چ ئاستێ کردە، کەسەک ئان ژی کۆمەک کەسان دکارە ئازاد ببە کو ل گۆری شیانا خوە تەڤبگەرە ئان بژی؟» بدن. هەر وها ژ ئالیێ دن ڤە، ئەم تێگەها ئەرێنی بکارتینن دا کو ئەم هەول بدن کو بەرسڤا پرسا «بنگەها کۆنترۆل ئان موداخەلەیا رێ بدە یەکی کو تشتەکی بکە ئان ژی ببە تشتەک چ، کی یان چ کریار و بریارێن تاکەکەسی کۆنترۆل دکە یان ژی وێ چێدکە کو ئەم ڤێ تشتێ ل شوونا یا دن ببژێرن یان ژی ڤێ ل شوونا وێ بکن؟» بدن.  (1969، پپ. 121-22). 

دێ باش ببە کو جیاوازیا ڤان هەر دو تێگەهان د وارێ فاکتۆرێن دەرڤەیی تاکەکەسی و فاکتۆرێن ناڤخوەیی دە بفکرن. ژ هێلەکێ ڤە تەئۆریسیەنێن ئازادیا نەیینی بالا خوە ددن سەر ئاستا کو تاکەکەس ئان کۆم چقاسی ژ موداخالەیا کەسێن دەرڤەیی ئێشێ دکەشن، چقاسێ پێ ئاجز دبن. ژ هێلا دن ڤە تەئۆریسیەنێن ئازادیا ئەرێنی بێتر بالێ ددن سەر فاکتۆرێن ناڤخوەیی یێن کو تاکەکەس ئان کۆم ب ئاوایەک ئۆتۆنۆم، سەربخوە تەڤدگەرن. پشتی ڤێ جوداکرنێ، مرۆڤ ب رەهەتی دکارە وەرە سەر وێ فکرێ کو فیلۆزۆفەک پۆلیتیک دڤێ ب تایبەتی بالا خوە بدە سەر ئازادیا نەیینی، ژ بەر کو پەیوەندیا ئازادیا ئەرێنی د شوونا سازیێن جڤاکی ئان ژی پۆلیتیک دە، بێتر ب دەروونیا ئان ژی ب ئەخلاقێ تاکەکەسی ڤە گرێدایی یە. لێبەلێ مرۆڤ نکارە ب لەز و بەز بگهێژە ئەنجامەکێ ژ بەر کو ئەڤ نیقاش هین ژی د وارێ فەلسەفەیا سییاسی دە بەردەوام ئن و ڤان پرسان دکن «گەلۆ تێگەها ئازادیا ئەرێنی تێگەهەک سییاسی یە؟» «گەلۆ ب خەباتێن سیاسی، تاکەکەس ئان کۆم دکارن ئازادیا ئەرێنی بدەست بخن؟» «گەلۆ دەولەت ژ دەڤلا هەموەلاتیێن خوە ڤە دکارە ئازادیا ئەرێنی پێش بخە؟ ئەگەر ممکوون بە، گەلۆ دێ باش ببە کو دەولەت ڤێ رۆلێ بلیزە؟» 

د دیرۆکا نڤیسێن کلاسیک ئێن فیلۆزۆفیا سییاسی یا رۆژاڤایی دە، رەوشەنبیران فکرین کو شێوەیێن بەرسڤاندنا ڤان پرسان جودا نە. رەوشەنبیرێن د ناڤ چاندا لیبەرال ئا کلاسیک دە وەک بەنژامن جۆنستانت، ولهەلم ڤۆن هومبۆلدت، هەربەرت سپەنجەر و ژۆهن ستوسرت ملل، ب پرانی بەرسڤا «نا» ددن. ژ بەر کو ئەڤ یەک تێگەها ئازادیێ یا سییاسی بفەیدە نابینن. هەمبەری وان، رەخنەگرێن وێ چاندێ (ئا لیبەرالا کلاسیک) وەک ژەئان-ژاجقوئەس رۆئوسسەئاو، گ. و. ف. هەگەل، کارل مارخ و ت. هـ. گرەئەن بەرسڤا «ئەرێ» ددن و وەک پشتەڤانێن ئازادیا ئەرێنی تێن دیتن. 

د قادا سییاسی دە، ئازادیا ئەرێنی ب ئاوایێ تەڤلبوونا جڤاکێ و تەڤگەرێن کۆلەکتیف تێ دەستخستن. دبە کو میناکا زەلالترین ئا تەئۆرییا ئازادیێ یا رۆئوسسەئاو یە. ل گۆری تەئۆرییا وی، تاکەکەس ب ئاوایێ بەشداربوونا پێڤاژۆیا بریاردانا کۆلەکتیف تێ بدەستخستن. کو تێ دە جڤاک، خوە ل گۆری «ئیرادەیا گشتی» ب رێڤە دڤە. ب کورتاسی، مرۆڤ دکارە ببێژە کو جڤاکەک دەمۆکراتیک جڤاکەک ئازاد ئە ژ بەر کو جڤاکەک خوەرێڤەبەر ئە. وێدەتر ژی، فەردەکێ وێ جڤاکێ گۆر ئاستا وە یا بەشداربوونا پێڤاژۆیا دەمۆکراسیێ ئازاد ئە. لێبەلێ د هەمان دەمێ دە جەرباندنێن تاکەکەسی یێن تێگەها ئازادیا ئەرێنی ژی هەنە. وەکی میناک هن کەس دفکرن کو دڤێ ئارمانجا هکوومەتێ ئەو بە کو شەرت و مەرجێن پێویست ژ بۆ تاکەکەسان بافرینە کو خوە ب رێڤە ببن و خوەرێڤەبەریا وان دبە سەدەما خوەناسینا وان. دەولەتا خوەشگووزاریێ و فکارا داهاتوویا گەردوونی جارنان ل سەر ئەساسا ڤێ نێرینێ تێ پاراستن. ژ ئالییەکی دن ڤە، تێگەها ئازادیا نەیینی ب تەیبەتی د فکرێن لیبەرال دە، وەک ئەساسێ مافێن تاکەکەسان تێ هەسباندن و هەر وها وەک مافێ چوون و هاتنێ، تەڤگەرێ، مافێ ئۆلێ و مافێ ئاخافتنێ ژی تێ هەسباندن. نێرینا نەیینی یا ئازادیێ گەلەک جاران خوە د رەخنەیێن ل سەر کریارێن پاتەرنالست (دادپەروەر) و دەستوەردانا ئەخلاقی یا دەولەتێ دە نیشان ددە. هەر وها گەلەک جاران ژ بۆ پشتگریا مافێ ملکێ تایبەت تێ بکارانین. لێبەلێ هن رەوشەنبیر دفکرن کو ملکێ تایبەت ئازادیا نەیینی تەشویق دکە (جۆهەن 1995، 2006). د هەمان دەمێ دە هن رەوشەنبیران هەول دانە کو نیشان بدن ئازادیا نەیینی دکارە وەکی بنگەهەکێ خزمەت بکە (ستەئنەر 1994) 

دووڤ بەرلن رە، ئانالیزێن هەری بەرفرەهـ و هەری سەرکەفتی یێن تێگەها ئازادیا نەیینی (هایەک (1960)، دای (1971)، ئۆپپەنهەئم (1981)، مللەر (1983) و ستەئنەر (1994) ئن. د ناڤ ئانالیزێن هەمدەم ئێن هەری بەربچاڤ ئێن تێگەها ئازادیا ئەرێنی دە ملنە (1968)، گببس (1976) ج. تایلۆر (1979) و جهرستمان (1991، 2005) هەنە. 

2. پارادۆکسا ئازادیا ئەرێنی 

 گەلەک لبەرال، تەڤی بەرلن ژی فکرەکێ بەربچاڤ دکن کو تەگەها ئازادیا ئەرێنی خەتەرەیێن ئۆتۆریتەریزمێ ب خوە رە تینە. کا ئەم قەدەرا مینۆریتەیەک بندەست بینن بەر چاڤێن خوە. ژ بەر کو ئەندامێن ڤێ مینۆریتەیێ بەشداری پێڤاژۆیەک دەمۆکراتیک دبن کو ب دەستهلاتداریا پرانییێ تێ دییارکرن. مرۆڤ دکارە بێژە کو ئەو ئازاد ئن ژ بەر کو ئەو ئەندامێن جڤاکەک خوەرێڤەبەر ئن. ئەو جڤاک ب خوە تێکلیێن خوە برێڤە دبە. لێ د تالییێ دە ئەو بندەست ئن و بێگوومان نە ئازاد ئن. هەر وها نە پێویست ئە کو مرۆڤ جڤاکەکێ وەک دەمۆکراتیک پێناسە بکە ژ بەر کو ئەو جڤاک خوەرێڤەبر ئە. هن کەس جڤاکێ وەکی ئۆرگانیزمایەک زندی دهەسبینن. ب ڤێ نێرینێ، دەما هەمی بەش و پەرچەیێن ڤێ ئۆرگانیزمایێ پلانەک راسیۆنەل ئا کو ژ هێلا سەرۆک و رێبەرێن ژیر ڤە هاتیە ئافراندن بشۆپینن. جڤاک دکارە خوەرێڤەبەر بە. د ڤێ مژارێ دە، ل بن سێوانا ئازادیێ، ماژۆریتە ژی دکارە بندەست بە. 

ئەڤ بەرەڤانیێن زۆردەستیێ ئێن کو ب ناڤێ ئازادیێ تێن پێشکێش کرن نە تەنێ بەرهەمێن خەیالێن لیبەرال ئن. ژ بەر کو د دیرۆکێ دە سەرۆکێن سیاسی یێن ئۆتۆریتەر پشتەڤانییا ڤان میناکێن وێران کرنە. بەرلن، نڤیسکار و رەوشەنبیرەک ئە کو د دەما شەرێ سار دە دنڤیساند، مابوو د بن باندۆرا شێوەیێ مانیپولەکرن و چەوساندنا تێگەها ئازادیێ کو ژ دەستێ دیکتاتۆر و رەژیمێن تۆتۆلیتەر ئێن سەدسالا 20ان دە قەومی. وان رەژیمێن تۆتالیتەر ژ بەر بەرژەوەندیێن خوە ئەڤ ئیدەئال بکارانین دا کو بدن نیشان ئەو پشتەڤانێن راستین ئێن ئازادیێ نە، نە رۆژاڤایا لیبەرال ئە. تێگەها ئازادیێ کو د دیتنا خوە دە رێزبلند ئە و د ئەسلێ وێ دە خوە-سەروەری و خوە-ناسین هەیە. ل گۆری بەرلین، بنگەها ڤێ پارادۆکسێ فکرا «کەسێ دو ئالی» یێ کو خوەدی ‘ئەز ئا بلندئ و ‘ئەز ئا نزمئ ئە. ب زمانەک زەلالتر: ئەو چخارڤەخوەرێ د چیرۆکا ژۆرین دە مناکەک ئا «کەسێ دوئالی» یە. ژ بەر کو ئەو کەسەکی/ئە وسا یە کو د هەمان دەمێ دە دخوازە بگیهێژە ژڤانا خوە و دخوازە بچە تتنفرۆش ژی. ئەڤ هەر دو داخواز دژبەری هەڤ ئن. کا وەرن ئەم ڤێ چیرۆکێ بەرفرەهتر بکن. یەک ژ ڤان «ئەز»ئان ئێ کو ژڤانێ دستینە ژ «ئەز» ئا دی بلندتر ئە. ب ڤی ئاوایی، ئەو «ئەز» ئێ کو ژڤان ستاندی «ئەز» ئا بلند ئە و ئەو ئێ چخارەکێش «ئەز» ئا نزم ئە. «ئەز» ئا بلند راسیۆنەل ئە، ب ئاقل و مانتق تەڤدگەرە. ئەو «ئەز» ئەک وسا یە کو گاڤێن ئەخلاقی باڤێژە و بەرپرسیاریا کریار و بریارێن خوە بستینە. ئەو «ئەز» ئا ئەسیل و راستین ئە کو مە ژ ئاژالان جوداتر دکە ژ بەر کو ئەم ب هش و ئاقل تەڤدگەرن. ژ هێلا دن ڤە دەما «ئەز» ئا نزم ب خوەستەک، هەوەس و ئارەزوو تەڤدگەرە وێ هنگێ ئەنەرژیەک هوندرین وی/ئێ داژۆ. نەخوە تێ وێ واتەیێ کو یەک ژ وان «ئەز»ئان ئازاد ئە. دەما «ئەز ئا بلند» ئا یەکێ د کۆنترۆلێ دە بە ئەو کەس نە خولامێ ئارەزوو و هەوەسێن خوە یە. گاڤەک دیتر بەر ب ژێر ڤە ئەو ئە کو مرۆڤ دەستنیشان بکە کو هن کەس ژ هن کەسان بمانتقتر ئن. ژ بەر کو ئەو دزانن کا چ ژ وان رە و ژ کەسێن دن رە ب فەیدەتر ئە. ئەڤ یەک ژ وان رە دبە فرسەند کو رێیێن راسیۆنەل بدن نیشانی وان کەسێن ژ وان کێمتر راسیۆنەل ئن و ب هەوەس و خوەستەکێن خوە تەڤدگەرن. ب ڤی ئاوایی وان ژ ئارەزوویێن رۆژانە رزگار دکن. 

  ل گۆری بەرلین، پشتەڤانێن ئازادیا ئەرێنی گاڤەک دیتر داڤێژن و خوە نە ب تەنێ وەکی تاکەکەس دبینن. لێبەلێ ب ئاوایەک بەرفرەهتر خوە وەک پەرچەیەک ژ جڤاکەک یەکبوویی، ئۆرگانیک و گشتی دبینن. وەکی میناک «ئەشیرەک، نەتەوەیەک، دێرەک، مزگەفتەک، دەولەتەک، جڤاکا مەزن یێن ساخ و مری و یێن هێژ ژ داییک نەبوویی» 

دڤێ بەرژەوەندیێن راستین ئێن تاکەکەسەکی/ئێ ب بەرژەوەندیێن ڤێ جڤاکێ وەرە پێناسەکرن. ژ بەر ڤێ یەکێ دبە کو کەس نەچار بمینن کو ڤان بەرژەوەندیان بشۆپینن. سەدەم ئەو ئە کو ئەگەر ئەم ب قاسی کەسێن دەستهلاتدار ئاقلمەند و ژیر بوونا، وێ هەینێ وان ل هەمبەری هێزەک وسا بەر خوە نەددان. بەرلن دبێژە «دەما ئەز ڤێ نێرینێ دفکرم، ئەز دکارم داخوازێن راستین ئێن مرۆڤان و جڤاکان پاشگوهـ بکم. وان ب ناڤێ «خوەبوون» ئا وان ئا راستین بترسینم ئان ژی زۆرداری ل سەر وان بکم. هەر وها ئەز دکارم ئێشکەنجە بکم ب باوەریا کو ئارمانجا راستی یا مرۆڤ هەر چ بە، دڤێ ئەو ب ئازادیا وی /ئێ ڤە گرێدایی بە. (بەرلن 1969، پپ. 132-33).  

ئەو کەسێن پشتگرێن ئازادیا نەیینی ژ دەسپێکێ ڤە ل دژی ڤێ فکرێ نە. دبێژن نە پێویست ئە کو ئازادی گرێدایی پێکانینا ئارەزوویێن کەسان بە. ل شوونا وێ دفکرن کو مرۆڤەک ئازاد ئە هەتا کو هێزەک دەرڤەیی وان نەسەکنینە، ئان ژی هەتا کو ئەو بریارێ بدن دا کو تشتەک نە ل گۆری داخوازا خوە بکن ژی. ئەگەر ئازادی ب کورتاسی پێکانینا ئارەزوو و خوەستەکان بە پارادۆکسەک دەردکەڤە هۆلێ. ب ئارەزوو ئان داخوازێن هندکتر کەسەک دکارە بگیهێژە ئازادیێ. ب ڤی شکلی کۆلەیەک ژ هالێ خوە مەمنون دکارە وەک «ئازاد» وەرە نیشاندان. ژ بەر کو ئارەزوو و خوەستەکێن وی /وێ یێن کێم هەموو پێکهاتنە. لێبەلێ کۆلەتی پرانی وەکی دژی ئازادیێ تێ دیتن. دڤێ ئەم بەختەواری و ئازادیێ تەڤلهەڤ نەکن ژ بەر کو تو ئاستەنگ نین ئە کو هەتا کەسەک نە-ئازاد بەختەوار ببە یان ژی کەسەک ئازاد خەمگین ببە. کەسەک بەختەوار دکارە بفکرە کو ئەو ئازاد ئە لێ خوە ئازاد هیسکرن و ئازادبوون تشتێن جودا نە (دای، 1970). ل گۆری پێناسەیێن تەئۆریسیەنێن ئازادیا نەیینی، ئازادی نە تشتەکی وسا یە کو ئاستەنگەک ل پێشیا داخوازێن وە یێن نها نەبە، دڤێ ئاستەنگ ل پێشیا داخوازێن وە یێن د پێشەرۆژێ دە نەبن. (ستەئنەر 1994. جف. ڤان پارژس 1995؛ سوگدەن 2006). 

هن تەئۆریسیەنێن ئازادیا ئەرێنی ڤێ ئەنجاما سەخت قەبوول دکن کو کۆلەیەک ژ هالێ خوە راز دکارە وەکی «ئازاد» وەرە پێناسەکرن. دا یەک بگهێژە ئازادیێ، تاکەکەس دڤێ نە ب تەنێ هکووما ئارەزوویێن خوە یێن ئەمپیریک بکە. لێبەلێ دڤێ فێر ببە کو وان ئارەزوویان ژ هۆلێ راکە. ب گۆتنەک جوداتر، دڤێ تاکەکەس قاسێ کو ژێ وەرە، ئەو قاسێ ئارەزوویێن خوە ژ هۆلێ راکە. وەکی بەرلن ددە نیشان «هەگەر لنگەکە من بریندار بە، دو رێ هەنە کو ژ ڤێ ئێشێ رزگار ببم. رێیا سەرەکە ئەو ئە کو برینێ بجەبریم، دەرمان بکم. ئەگەر گوومانا من ژ دەرمان و جەبراندنێ هەبە یان ژی ئەو رێ زەهمەت خویا بکە، رێیەک دویەمین هەیە. ئەز دکارم ب ئاوایێ ژێکرنا لنگێ خوە، ژ وێ ئێشێ رزگار ببم» (1969، پپ. 135-36). ئەڤ ستراتەژیا رزگاربوونێ ژ هێلا سۆفی و زانایێن بودیست و ستۆئیکان ڤە هاتیە پەژراندن. د ڤێ ستراتەژیێ دە، پاشڤەکشینەک بەر ب کەلەهەک هوندرین ڤە، جان و خوەبوونا روهانی ڤە هەیە. ب ڤێ ڤەکشینێ وی/ئێ سقایا خوە گرتیە و قاییم بوویە کو هێزا وی /وێ هەی کو ل هەمبەری هێزێن دەرڤەیی خوە بپارێزە. لێبەلێ بەرلن ڤێ رەوشێ وەکی ئازادی قەبوول ناکە ژ بەر کو هن فۆرمێن گرینگ ئێن زۆرداریێ دنخومینە. گەلەک جاران مرۆڤ ڤەدکشن قالکێ خوە د هوندرین دا کو داخوازێن خوە بتەپسینن. ژ بەر کو د جڤاکێ دە لیمیتێن دەرڤەیی هەنە. وەکی ئەنجاما ڤی تشتی، ئەو خوە قانەهـ دکن کو نە هەوجەیی جان تشت و دلخوەشیێن دنیەوی نە. وێدەتر ژی، وێ هەینا ئەم ئارەزوویان ژ هۆلێ رادکن نایێ وێ واتەیێ کو ئەم ئازاد ئن. دبە کو ئەڤ ئەنجاما پرۆپاگاندایێن مەژی شووشتنێ و مانیپولاسیۆنا دەرڤەیی بە کو هەتا مرۆڤ وەرە وێ ئاستێ کو دەڤ ژ داخوازێن خوە بەردن. ژ بەر ڤێ یەکێ لیبەرال ژ ڤێ رەوشێ رە نابێژن ئازادیا راستین. 

ژ بەر کو تێگەها ئازادیا نەیینی بالا خوە ددە سەر قادا دەرڤەیی کو تاکەکەس تێ دە دانووستاندنێ دکن، خویا دکە کو دێ کاربن ل دژی پاتەرنالیزم و ئۆتۆریتەریزمێ گارانتییەک چێتر پەیدا بکن. هەر وها، بەرلن ئەڤ یەک وەکی خەتەرە ددیت. دا ئەم تەشویقا ئازادیا نەیینی بکن، دڤێ ئەم وەکی تاکەکەس خوەدی ساهە و جهـ بن کو سەربەست هەرن و وەرن، ب ڤییانا خوە داخوازێن خوە پێک بینن لێ ب شەرتەکێ. دڤێ ئەم د هەمان دەمێ دە رێزێ بدن ئازادیا کەسێن دن ژی. پشتەڤانێن ئازادیا نەیینی، هومبۆلدت و ملل پێشڤەچوونا تاکەکەسی ب یا نەباتەکی رە بەرهەڤ کرن: دڤێ دەستوور بێ دایین کو تاکەکەس، مینا نەباتان، ل گۆری شییانێن خوە و ل گۆری مانتقا خوە یا هوندرین مەزن ببن. مەزنبوونا تاکەکەسی تشتەکی وسا یە کو نکارە ژ دەرڤە وەرە فەرزکرن لێ دڤێ ئەڤ تشت ژ هوندرێ تاکەکەس وەرە. 

3.دو هەولێن ژ بۆ ئافراندنا رێیەک سێیەمین

ل گۆری هن رەخنەگران، ئەو ئیدەئالا کو ژ هێلا هومبۆلدت و ملل ڤە هاتیە ڤەگۆتن، ژ تێگەها نەیینی زێدەتر دشبە تێگەها ئازادیا ئەرێنی. ئەو رەخنەگر دبێژن کو، ئازادیا ئەرێنی ئێکسەری د ڤێ پێشڤەچوونا تاکەکەسی دە پێک تێ. تاکەکەسێ ئازاد ئەو ئە کو خوەستەک و بەرژەوەندیێن خوە ب ئاوایەکی خوەسەر و ژ هوندر ڤە پێش دخە، دیار دکە و دگوهەرینە. ئەڤ یەکجار نە ئازادیا بێیی ئاستەنگان ئە، لێبەلێ ئازادیەکە وسا یە کو ب خوەسەری و ب خوەناسینێ دمەشە، دا کو نەبوونا دەستوەردانا دەولەتێ وەکی گارانتیکرنا پێشڤەچوونەک وسا وەرە هەسباندن. 

گەلۆ د ناڤبەرا توندرەوییێن تۆتالیتەریزمێ و دەولەتا مینیمال ئا کو ژ هێلا لیبەرال ئێن کلاسیک دە تێ پێشنییار کرن رێیەک سێیەمین هەیە؟ ما رێبازەک تونە یە ئازادیا ئەرێنی کو ژ ژۆر هاتی ڤەگۆتن پێشبخە، نە ب ئاوایەکی پاتەرنالیست نە ژی ئۆتۆریتەر، لێ ب ئاوایەکی ب راستی ب باندۆر و مە زۆردار؟ 

3.1 ئازادیا ئەرێنی وەکی تێگەهەک بێناڤەرۆک

پرانیا نیقاش و لێکۆلینێن داوی یێن ل سەر ئازادیا ئەرێنی ژ دو فکارێن سەرەکە پێک تێن: نەرازیبوونا ل دژی رامانا ئازادیا نەیینی و ناسینا خەتەرەیێن ئازادیا ئەرێنی کو بەرلن ب توندی ل بەر مە کفش کریە. وەکی میناک، ژۆهن جهرستمان (1991، 2005، 2009، 2013) دبێژە کو ئازادیا ئەرێنی ب رێبازێن شێواندنا خوەستەکێن مە ڤە گرێدایی یە گەرەک بلا ژ هلبژارتنێن مە یێن هەری بالدار و ب ئاقلانە وەرن هۆلێ گەرەک ژی ژ زەخت و مانیپولاسیۆن ئێن دەرڤەیی ئان ژی ژ نەزاننێ دەرکەڤن هۆلێ. ئەو تشتا نە گرینگ ناڤەرۆکا ئارەزوویێن تاکەکەسی یە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ژ بۆ پێشخستنا ئازادیا ئەرێنی نە پێدڤی یە کو ئەم ئیدا بکن کو یەک بەرسڤ بۆ پرسا ‘کا دڤێ مرۆڤ چاوا بژی؟ئ هەیە. کا ئەم ژنەک مسلمان بفکرن کو ئەو د شۆپا دۆکترین و ئایینێن ئۆلی دە دچە کو یێن جڤاکا وێ و مالباتا وێ دپەژرینن. ل گۆری جهرستمان، ئەڤ کەس نە ب تەڤاهی ئازاد ئە ژ بەر کو د بنگەها خوەستەکێن وێ دە زۆرداری، مانیپولاسیۆن و خاپاندن هەیە. ئەڤ تشت یان ژی خوەستەک ل سەر وێ هاتنە فەرز کرن. ژ ئالیێ دن ڤە، ئەگەر ژ بۆ بدەستخستنا داخوازا خوە یا ئاداپتەکرنێ، ئەو، ژ ڤەبژارکێن دن ئێن ماقوول ئێن بەردەست هایدار بە و ڤان ڤەبژارکان باقلانە بنرخینە، وێ هنگێ ئەو ب ئاوایەک ئەرێنی ئازاد ئە. هەر چقاس خویا بکە کو دەنگ و تەرجیهێن ڤێ ژنێ ل سەر تەڤگەرێن بندەستیێ هەنە ژی د ڤێ رەوشێ دە تشتەک کو ئازادیێ بەرفرەهـ و زێدەتر بکە، یان ژی ئازادیێ کێم بکە نین ئە. ژ بەر کو ئازادی ب ناڤەرۆکێن ڤان داخوازان ڤە مژوول نابە. لێبەلێ ل سەر ئاوایێ پێکهاتنا وان دسەکنە. ل گۆری ڤێ نێرینێ ئەگەر ل شوونا هن کەس ئێن دن، ئەم وێ بدن زۆرێ دا هن تشتان بکە ئازادیا وێ زێدە نابە. د ڤێ رەوشێ دە خویا دکە کو پارادۆکسا ئازادیا ئەرێنی یا بەرلین هاتیە پاشگوهکرن. 

ئەڤ ڤەگۆتنا 'پرۆسەدووری' یا ئازادیا ئەرێنی دەستوور ددە کو ئەم بالێ بکشینن سەر تخووب و سینۆرێن ناڤخوەیی. وەکی میناک، هن تەئۆریسیەنێن سیاسی یێن رادیکال باوەر دکن کو ئەڤ کۆنسەپت، دکارە زەلالییێ بینە ل سەر ئاوایێن زۆردەستی و بەدادیا جڤاکی یا کو سەدەما وێ نە کریارێن پێشیلێگرتن و گڤاشێ یە. ژ ئالییەکێ ڤە، ب هەڤفکرینا دگەل بەرلن، دەما کو نرخ ئان بەرژەوەندیێن ئەز ئا راستینئ ئا کەسەکێ ل دژی تشتێن کو ئەو ب ئەشکەرەیی دخوازە، تێنە پێشخستن، ئەم خەتەرەیێن وێ دەمێ هەینێ دەردکەڤن هۆلێ دبینن. لێبەلێ ژ ئالیێ دن ڤە، دڤێ ئەم ببینن کو ئەز ئا رەئالیتەیێ دەئ تم د جڤاکێ دە تێ هۆناندن و نرخ و هەستێن وان ئێن ناسنامەیێ (وەک زایەند، نیژاد ئان ژی نەتەوە) ژ هێلا باندۆرێن چاندی ڤە تێنە هۆناندن. د ڤێ رەوشێ دە ئەزئ ب ئاوایەک جڤاکی تێ ئاڤاکرن. مەسەلەیا سەرەکە ئەو ئە کا مرۆڤ چاوا دکارە خوەدی نرخێن تایبەت بە، بێیی کو ب زۆرداریێ یان ژی ب مانیپولاسیۆنێ وەرە کۆنترۆلکرن. ئەڤ زەخت نە تەنێ ب رێیا زەختێن سیاسی یێن ئەشکەرە پێک تێن؛ ب ئاوایێن ڤەشارتیتر ژی چێدبن؛ میناک، جڤاک و هن سازی ناسنامەیێن جودا کێم دبینن یان ژی وان دەرڤەیی جڤاکێ دهێلن. هەر وها، دەما کو کەسەک نەخوازە ل گۆری نۆرمێن گشتی تەڤبگەرە، جڤاک بەدەلێن گران ددە سەر ملێ وی/وێ. ئەڤ جەلەبێن فەرزکرن ئان مانیپولاسیۆنێ دکارن ببن رێیەکە دن ئا پێشخستنا ‘ئیدەئالەکە جەوهەری یا خوەبوونێئ. ئەڤ تام ئەو خەتەرەیا بوو کو بەرلن ل دژی وێ هشیاری ددا؛ لێ جوداهیا وێ ئەو ئە کو ئەڤ خەتەرە کێم خویا دکە و دکارە ب ئاوایەکی بێ قەست پێک وەرە (جهرستمان 2013، 2015، 2021؛ هرسجهمانن 2003، 2013؛ جۆئۆلە 2013).

ژ ئالییەکێ ڤە ئەڤ تەئۆرییا ئازادیا ئەرێنی بێگومان ئاموورەک ئە ژ بۆ رەخنەکرنا باندۆرێن سینۆردار ئێن هن پراتیک و سازیێن د جڤاکێن لیبەرال ئێن هەمدەم دە پەیدا دبە. لێبەلێ ژ ئالیێ دن ڤە تێ دیتن کو گەلۆ ئەم دکارن چ جورەیێن کریارێن سیاسی بشۆپینن دا کو ئازادیا ئەرێنی یا بێناڤەرۆک بێیی دەستدرێژی وەرە پێشخستن. ژ بەر ڤێ یەکێ پێڤچوونا پۆتانسییەل ئا د ناڤبەرا هەر دو ئیدەئالێن ئازادیا ئەرێنی و نەیینی دە، دکارە ژ ئانالیزا ئالتەرناتیف ئا جهریستمان خلاس ببە. هەر چەند ئەڤ ب ئاوایەکی نەرمتر بە ژی. هەر چقاسی ئەم دژی فکرا زۆرخستنا مرۆڤان ئا کو ئەم وان بینن سەر رێبازەکێ ژی، دەولەتەک کو دخوازە ئازادیا ئەرێنی یا بێناڤەرۆک پێش بخە وێ دەولەتێ مەجبوور بهێلە کو ئەو واسیتە، دەرفەت و ئابۆریا خوە ب ئاوایێن کو کەسێن قاشۆ هەتەرۆنۆم ب رەنگەک دی بژارتی بکار بینە. ب گۆتنەک دن، تەورا د فۆرما خوە یا بێناڤەرۆک دە ژی، ئیدەئالا ئازادیا ئەرێنی هین ژی دبە کو ل دژبەری رامانا لبەرال ئا رێزگرتنا کەسان بە. ئەڤ یەک شیرۆڤەیەکی ب چاڤەک دەرڤەیی نێرینا کەسان و قەدر دایینا هلبژارتنێن وان ئە. ژ نێرینەک لیبەرال، نەدیتنا سینۆر و ئاستەنگێن هوندرین نە ب قەست ئە. (جارتەر 2011ا). هن لیبەرال، دەما کو دۆر تێ سەر پەروەردەهیا زارۆکان، وەکی ئیستیسنا دەستوەردانا دەولەتێ قەبوول دکن. ژ بەر کو ئەڤ یەک دکارە ب ئاوایەکی ئەشکەرە ببە ئالیکار کو هش و ئاقلێ وان فرەهـ و ڤەکری بە و نرخاندنا راسیۆنەل پێش بکەڤە. لێ تەورا، د ڤێ رەوشێ دە ژی لیبەرال ئێن دن دبێژن کو ئازادیا نەیینی مافێ دێ و باڤان ژی دهەوینە کو بریار بدن کا زارۆکێن وان چاوا وەرن پەروەردە کرن. 

ما گەلۆ ژ بۆ تێگهیشتنا زۆردەستی و بێدادیا جڤاکی پێدڤی یە کو مەرڤ بەهسا ئاستەنگییێن ناڤخوەیی بکە؟ دبە کو هن کەس ڤێ فکرێ بپەژرینن ئان ژی ئیدا بکن کو ئەڤ فکر ب قسمی راست ئە ژ بەر کو دو سەدەمێن مە هەنە، ئەم ببێژن کەسێن بندەست نە خوەدی ئازادیا نەیینی نە.  د دەستپێکێ دە بەرلن ب خوە دەزاڤانتاژێن جڤاکی و یێن ئابۆری وەکی کێماسیێن خوەزایی ب ناڤ دکر. ل گۆری فکرا وی یەک ژ ڤان ژی ئازادیا نەیینی سینۆردار ناکە، لێ تەنێ شیانێن کەسانە کێم دکە. هەر وها، هەژمارەک زێدە یێن تەئۆریسیەنێن ئازادیا ئەرێنی ل دژی ڤێ فکرێ نە. وەکی میناک، ئەگەر پەرە و دەرفەتێن من نەبن کو چاکەتەکێ بکرم و ژ بەر ڤێ یەکێ ئەز بێ پەرە ژ خوە رە بستینم، بکم توورکێ خوە ئیهتیمالەک مەزن ئە کو دکاندار پێشیێ ل من بگرە ئان ژی ژ هێلا دکاندار ئان ژی دەولەتێ ئەز جەزا بستینم. ئەڤ رەوش نە ب تەنێ ژ بێهێزیا من ب خوە یە. لێ رەوشەک، دۆزەک ئا راستەراست ناڤکەسانە یە. د ئەکۆنۆمییێن بازارێن نۆرمال دە، هێز و دەرفەتێن وە یێن کرنێ نیشان ددە کو چقاس ئیهتیمال ئە کو کەسێن دن بەری کو هوون بۆ مەبەستەکێ تەڤبگەرن پێشیێ ل وە بگرن. ژ بەر ڤێ سەدەمێ، هێزا کرینێ ب پرانی ب ئاستا ئازادیا نەیینی یا کەسی ڤە گرێدایی یە (جۆهەن 1995، 2011؛ والدرۆن 1993؛ جارتەر 2007؛ گرانت 2013). ژ بەر ڤێ یەکێ، هەر چەند پشتگریا ئازادیا ئەرێنی یا بێناڤەرۆک دکارە ڤەگوهەستنا چاڤکانیان بۆ کۆمێن ب دەزاڤانتاژ پێشنیار بکە. هەمان تشت دکارە ژ بۆ ئازادیا نەیینی رە ژی وەرە نیقاش کرن. تشتا دویەمین، تێگەها ئازادیا نەیینی نە تەنێ ژ بۆ تاکەکەسان، لێ د هەمان دەمێ دە ژ بۆ تەڤاهیێن کۆمێن ب دەزاڤانتاژ دکارە وەرە بکارانین. هن بنیاتێن جڤاکی رێ ددن کو تەنێ بەشەک بچووک ژ وان کۆمێن ب دەزاڤانتاژ دکارن ژ رەوشا خوە برەڤن. گ.ئا. جۆهەن ئەڤ یەک ب میناکا پتۆلەتەریایان دەستنیشان کر کو ئەو، ب کێفەراتەک مەزن و ب بەختی کارسازییێن خوە ئاڤا بکن و ژ پۆزیسیۆنا خوە یا چینی برەڤن. د ڤان رەوشان دە، هەر چەند هەر تاکەکەسەک دبە کو ب ئاوایەکی نەیینی ئازاد بە. د وی واری دە، تشتەک نین ئە کو رێ ل بەر وان بگرە دا کو رزگاریێ بشۆپینن. ئەڤ ئازادی ب نەیینا ئان ژی کێماسیا ئازادیا پرانیا ئەندامێن دن ئێن گەل ڤە گرێدایی یە. هەر کەس نکارە ب ڤی رەنگی دەست و لنگێن خوە ژ رەوشێ بکێشە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئازادیا نەیینی ب نەبوونا ئازادیا پرانییێ ڤە گرێدایی یە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو هەر ئەندامێن کۆمێ د جورەیەک نە-ئازادیا نەیینی یا کۆلەکتیف پارڤە دکە (جۆهەن 1988، 2006؛ بنر ماسۆن 1996؛ هندرجکس 2008؛ گرانت 2013؛ سجهمدت 2020). 

 3.2 ئازادیا کۆماری 

کۆمەک دن ئا فیلۆزۆفێن کو هەر دچە باندۆرا وان زێدە دبە، دژی تێگەهێن ئازادییا نەیینی و ئەرێنی نە. ل گۆری نێرینا وان، ئازادی نە تەنێ کێفخوەشی و شانازییا ل جهەک دووری دەستوەردانێ یە. لێبەلێ، ژ ڤێ زێدەتر شانازیا شەرت و مەرجێن کو گارانتیا پێشیلێگرتنا دەستوەردانێ یە (پەتتت 1997، 2001، 2014؛ سکننەر 1998، 2002؛ وەئنستۆجک و نادەئاو 2004؛ لابۆردە و ماینۆر 2008؛ لۆڤەتت 2010؛ برەئەن و مجبردە 2015؛ لست و ڤالەنتن 2016). د ناڤ ڤان شەرت و مەرجان دە، قانوونەک بنگەهین ئا دەمۆکراتیک و پاراستنێن ل دژی بکارانینا کەفی یا دەستهلاتا دەولەتێ هەیە. ئەم دکارن کۆنترۆلا گەل، جوداهیا هێزان وەک میناک بدن. وەکی بەرلن ب خوە قەبوول دکە، د بن نێرینا نەیینی دە، هەر چەند ئەز د دیکتاتۆرییێ دە بژیم ژی، ب شەرتێ کو دیکتاتۆر ب تەسادوفی یان ب ڤییانا خوە تەڤلی من نابە، ئەز ئازاد دمینم (بنر هایەک 1960). ژ بەر ڤێ یەکێ، نە پێویست ئە کو ئازادیا نەیینی ب فۆرمەکە تەیبەت ئا هکوومەتێ ڤە گرێدایی بە. لێ گەلۆ ما ئەڤ تشت نە دژبەری ئاقل ئە کو مرۆڤ ببێژە ئەز دکارم د تەئۆرییێ دە ئازاد بم هەتا کو د بن دیکتاتۆرییێ دە بژیم؟ گەلۆ کۆلەیەک دکارە ئازادیا بەرفرەهـ تاهم بکە هەیا کو ئەفەندیێ وی مەرد و دلرەهم بە؟ ما تەنێ د بن دەستهلاتدارییا کەیفی یا دیکتاتۆر ئان ژی خوەدیێ کۆلەیان دە مایین نە بەس ئە کو ئەز نە-ئازاد بم. ئەگەر وسا بە، تەنێ دەما کو ئەز د جڤاکەک خوەدی سازییێن سیاسی دە بژیم کو ئەو سازی سەرخوەبوونا هەر هەموەلاتیەکێ ژ دەستهلاتدارییا کەیفی دسترە. وێ هەینێ ئەز دکارم بێژم ئازادی هەیە. قوئەنتن سکننەر ئەڤ تێگەهـ وەکی «نەئۆ-رۆمان» ب ناڤ کریە کو ئەو ل سەر رامانێن هەم ژ رۆمایا کەڤنار و هەم ژی ژ چاند و رەوشەنبیرێن رۆنەسانسێ و یێن نووژەن ڤەدهەوینە. پهلپ پەتتت هەمان تێگەهـ وەک ‘کۆمارپارێزئ شیرۆڤە کریە و ئەڤ تێگەهـ د وێژەیێن نووژەن دە ب بەرفرەهی تێ پەژراندن. 

ئازادیا کۆماری دکارە وەکی جەلەبەک ‘ستاتویێئ وەرە هەسباندن. مرۆڤەک ئازاد ئەو ئە کو ماف و ئیمتیازێ خوە، ب ئاوایێ هەموەلاتیبوونا کۆمارێ دەست بخە و پێ کێفخوەش ببە.  لێبەلێ، ژ هێلا دن ڤە پارادیگمایا کەسەک نە ئازاد، کۆلەتی یە. ئازادی نە تەنێ مەسەلەیەکە کێماسیا دەستوەردانێ یە. ژ بەر کو کۆلەیەک دکارە ل گۆری کەیفا ئەفەندیە خوە ژ دەستوەردانێ کەیفێ بستینە. تشتا کو وی/ئێ نە-ئازاد دکە ستاتوویا وی/ئێ یە. ب ڤی رەنگی، هەر جورەیێن دەستوەردانێ ب تەمامی دقولپن سەر ملێ وی/ئێ. هەر چەند کۆلە ژ دەستوەردانێ کەیفێ وەربگرە ژی، ئەو وەک پەتتت دبێژە، بندەست ئە. ژ بەر کو ئەو تم د بن هێزا کەیفی یا ئەفەندیە خوە دە یە. 

ل گۆری پەتتت، کۆمارپارێز ئازادیێ نە وەکی نەیینا دەستوەردانێ، ل گۆری نێرینا نەیینی یا ستاندارت وەکی نەیینا سەردەستیێ دهەسبینن. ئەو دبێژە نەیینا سەردەستیێ ژ بەر دو سەدەمان ژ ئازادیا نەیینی جودا یە. یا یەکەم، وەکی کو مە دیت مرۆڤ دکارە ب نەیینا دەستوەردانێ کەفخوەش ببە، بێیی کو ب نەیینا سەردەستیێ کێفخوەش ببە. یا دویەمین، تەڤی دەستوەردانێ مرۆڤ دکارە کەیفێ ژ نەیینا سەردەستیێ وەربگرە. ئەڤ رەوش هەیا کو دەستوەردان ژ هێلا سازی و ئاڤاهیێن هێزا کۆماری وەرە برێڤەبرن و وەرە سینۆردارکرن، وسا یە. د رەوشێن وها دە دەستوەردان ژی گۆری بەرژەوەندیێن ئەشکەرە یێن تاکەکەسی یە، نە ل دژی وی/ئێ دخەبتە. تەنێ هێزا کەیفی ل دژبەری ئازادیێ یە، نە هێزەک ب ڤی رەنگی. 

هەر وها ژ ئالیەکی دن ڤە، ئازادیا کۆماری ژ فکرا ئازادیا ئەرێنی، وەکی کو بەرلن راڤە و رەخنە کریە جیاواز ئە. پێشیێ ئازادیا کۆماری نە ل سەر چالاکیا بەشداریا سیاسی یە. د شوونا وێ دە بەشداربوونەک وسا وەکی ئاموورەکێ ئان رێبازەکێ تێ هەسباندن. ژ بەر کو ئەو پشتگرێ ئازادیا ب نەیینا سەردەستیێ یە. یا دویەمین، رامانا کۆماری یا ئازادیێ نکارە ببە سەدەما ئەنجامێن زۆردار ئێن کو بەرلن هشیاری دایە. سەدەما ڤێ یەکێ ئەو ئە کو نێرینا کۆماری ژ خوە ب ئاوایەک خورت گرێدایی نەیینا سەردەستی و سازیێن لیبەرال – دەمۆکراتیک ئە. 

فکرا پەتتت ئا وەکی ‘نەیینا سەردەستیێئ هاتیە پێناسەکرن، د 20 سالێن داوی دە بالا گەلەک تەئۆریسیەنێن سیاسی کشاندیە. قسمەک ژ وێ بانگەوازیێ ئەو ئە کو ئالیکاریا راڤەکرنا فەنۆمەنێن زۆردەستی و بێدادیا جڤاکی دکە کو بەرێ بەهسا وێ هاتیە کرن. ژ بەر ڤێ راڤەکرنێ، نە ب تەنێ پشتا خوە دسپێرە فکرا لیمیتێن ناڤخوەیی. ئەڤ تێگەهـ نە ب تەنێ ژ بۆ ئانالیزکرنا سەردەستیا د ناڤبەرا هکوومەت و هەموەلاتییان ئە، لێ د هەمان دەمێ دە ژ بۆ ئانالیزکرنا سەردەستیا د ناڤبەرا کاردێر و کارکەران دە ژی هاتیە بکار ئانین (برەئەن و مجبردە 2015). هەر وها د ناڤبەرا ژن و مێران دە (لۆڤەتت د دەمەک نێز دە) و د ناڤبەرا مرۆڤێن ساخلەم و سەقەت دە هاتیە بکار ئانین (دە وسپەلائەرە و جاراسساس 2014).  

هین نایێ زانین کا گەلۆ تێگەها ئازادیا کۆماری ب راستی ژ تێگەها ئازادیا نەیینی تێ جوداکرن. ئیهتیمالەکە دن ژی ئەو ئە کو نڤیسکارێن کۆماری ل سەر ئازادیێ، تەنێ ئارگومانێن ب هێز پێشکێش کرنە. ل گۆری ڤێ ئارگومانێ ئازاد یا نەیینی، ب هەڤسەنگی و ب وەخت رە ب رێیا هن جورەیێن سازیێن سیاسی، ژ یێن دن چێتر پێش خستن. هەر چەند پێوەندیەک پێویست د ناڤبەرا ئازادیا نەیینی و هکوومەتا دەمۆکراتیک دە تونە بە ژی، دبە کو هین ژی تێکلیەک خورت ئا ئەمپیرک د ناڤبەرا هەردویان دە هەبە. ئان جارتەر (1999، 2008، ماتتهەو هـ. کرامەر (2003، 2008)، رۆبەرت گۆئۆدن و فرانک ژاجکسۆن (2007) ل سەر ڤێ خەتێ ئارگومان کرنە کو پۆلیتیکایێن کۆماری چێترین ل سەر بنگەها ئیدەئالا نەیینی یا ستاندارتا ئازادیێ ب ئاوایەک ئەمپیریکی تێنە پاراستن، نە ل سەر بنگەها دژبەرییا تێگەهی یا وێ ئیدەئالێ. خالەک گرینگ د ڤێ نیقاشێ دە ئەو ئە کو ئازادیا نەیینی یا تاکەکەسی نە تەنێ گرێدایێ هەژمارا ئاستەنگێن ل هەمبەری کریارێن تاکەکەسی یە، د هەمان دەمێ دە گرێدایی هەژمارا ئاستەنگێن ل هەمبەری کۆمبیباسیۆنێن کریاران ئە ژی. ل سەر ڤێ بنگەهێ، ئەو مرۆڤێن بۆ گهشتنا ئارمانجێن خوە، سەرێ خوە ل بەر ئەفەندیێن خوە دتەوینن و تیکا وی ماچ دکن دڤێ ژ وان مرۆڤێن کو بێ قەید و شەرت دگهێژن ئارمانجا خوە کەمتر ئازاد بێن دیتن. فکرەکا دن ئا گرینگ ئەو ئە کو ئاستا ئازادیا نەیینی یا کەسەکێ ب قسمی ب ئیهتیمالا ئاستەنگێن ل هەمبەر کریار و کۆمبیباسیۆنێن کریارێن پێشەرۆژێ ڤە گرێدایی یە. مرۆڤێن د بن دەستهلاتدارییا کەیفی دە، د وارێ نەیینی دە دکارن وەکی کەمتر ئازاد وەرن دیتن؛ هەر چەند ڤێ گاڤێ دەستوەردان ل وان نەیێ کرن ژی. ژ بەر کو ئیهتیمالا وان ئا کو وەرن ئاستەنگکرن، زەختکرن ژ کەسێن کو نە د بن دەسهلاتداریەک وسا دە بن زێدەتر ئە. (جاتەرس پاربوس، وەکی راستیەک ئەمپیریک) تەئۆریسیەنێن کۆمارپارێز باوەر دکن کو ئەڤ ئیهتیمالا بلند دکارە سەدەما ‘ترسئ، ‘هەستا تەشهیربوونە/کفشبوونێ و ‘بێئیستیکراریائ کەسێن بندەست ژ مە رە زەلال بکە. (بروئن 2009؛ لانگ 2012؛ سهنایدەرمان 2012؛ کربی 2016، جارتەر و سهنایدەرمان 2029). 

د بەرسڤا ژۆرین ئا ل سەر گرینگیا ئیهتیمالان دە، کۆمارپارێز دبێژن کو ئازادی وەکی نەیینا سەردەستیێ ژ ئازادیا نەیینی جودا یە. سەدەم ئەو ئە کو تشتا ژ بۆ ئازادیا کردەیی گرینگ ‘نەپێکانیائ دەستوەردانا کەسێن دن ئە، نە ئیهتیمالا نەکرنا وان ئە. د چارچۆڤەیا زەواجێ دە میناکا تێکلیێن زایەندی بفکرن. دبە کو مێر دلڤەکری و دلۆڤان بە، ئان ژی ب راستی خوەدی هەستەک ئەدالەتا وەکهەڤ بە. ژ بەر ڤێ یەکێ نە زێدە ممکون ئە کو ئەو هەمان دەرفەتێن کو وی شا دکن ژ ژنا خوە رە ئینکار بکە. لێ گەر پێکهاتەیێن نۆرمێن د جڤاکا ژنێ دە رێ بدە مێران کو ب گەلەک شێوەیان هلبژارتنێن ژنێن خوە ئاستەنگ بکن. تێ وێ واتەیێ کو د ڤێ رەوشێ دە ژن هین ژی بندەست ئە. ئەگەر ژن د جڤاکەک وها دە بە ژی، ئەو هین ژی د بن دەستهلاتا مێر دە یە هەر چقاسی کەیفا مێر ژ ڤێ رەوشێ رە وەرە ئان نەیێ ژی. لێ هەر چەند مێر ژ ڤێ تشتێ هەز بکە ئان نەکە ژی ئەو دەستهلاتدار ئە و ژنا وی بندەست ئە. ئەڤ سەردەستیا مێر دکارە باندۆرێ ل سەر هەلوەستا دەروودۆرێ یا ل سەر ژنێ بکە. د وارێ پێشکەشکرنا کار دە ژی ئەڤ میناک هەیە.

ئەو فکرا کو پێویست دکە دڤێ ئازادی ژ ئیهتیمالا دەستوەردانێ ب تەمامی دوور، وەک فکرەک دژوار خویا دکە. ژ بەر کو ئەڤ گاڤ ممکون ئە کو کەسەک کریارێن من سینۆردار بکە. وەکی میناک، دەما ئەز پشتی نیڤرۆ ل کۆلانێ دمەشم، کەسەک دکارە کێرەکێ ل من بخە. ئەو دنیایا کو ئەڤ تشت تێ دە دقەومە نێزیکتری دنیایا مە یا راستین ئە هەر چەند ئیهتیمالەک بچووک بە ژی. ئەگەر ئیهتیمالا کو کێر ل من وەرە خستن بێ وێ واتەیێ کو ئەز نە ئازاد ئم، وێ هنگێ نەیینا ئازادیێ ل هەر دەرێ یە و ئازادیا راستین هەما نە ممکوون ئە. ژ بۆ چارەسەرکرنا ڤێ یەکێ، کۆمارپارێزێن نێرینا خوە سەرەراست کرنە: دا کو ئەز ب دلرەهەتی بمەشم، دڤێ کەسێن دن نەکارن ب سەربەستی کێرێ ل من بخن (پەتتت 2008ا، 2008ب؛ سکننەر 2008). ئەڤ یەک ڤان شەرت و مەرجان رەئالیستتر دکە. لێ ئەڤ یەک هن پرسان ژی دەردخە هۆلێ: گەلۆ ‘ژ جەزایی موئافبوونئ تەنێ قائیدەیەک فەرمی یە؟ ئان ژی تێ ڤێ واتەیێ، میناکی %70یا کێرلێخستنان دبن سەدەما دۆزلێڤەکرنێ؟ هەر چقاسی هەموو کێرلێخستن وەرن دارزاندن ژی، هن دی کەس وێ دیسا ڤێ تشتێ بکن. ما ئەڤ یەک نە نەیینا ئازادیێ یە بۆ وان قوربانێن کێرلێخستی؟ 

د دەمێن داوی دە کۆمارپارێزان بەرێ خوە ژ ‘ژ جەزایێ موئافبوونێئ بادایی نە و بالکشاندنە سەر «نەزانینا» دەستوەردانێ (ئنگهام و لۆڤەتت 2019)، ل گۆری ڤێ نێرینێ، دەما کو ئەز هن هلبژارتنان بکم هەگەر پەرگالا نۆرمێن جڤاکی یێن هێزدار هەم قانوونی و هەم ژی چاندی، شیانا کەسێن دن ئێن کو بژارتنێن من ئاستەنگ دکن سینۆردار بکە، وێ هەینێ ئەز ئازاد ئم. ئەڤ نۆرم ئیهتیمالا دەستوەردانێ دیار دکە کو ئەز دکارم ب ئەولەهی وێ ئیهتیمالێ پاشگوهـ بکم. دەما کو ئەز کاربم وێ ئیهتیمالێ پاشگوهـ بکم، ئەڤ سیستەما نۆرمان دەرفەتێ ددە کو ئەز ئەولە هیس بکم. وەکی سەدەم، ئەڤ سیستەم ترسا دەستوەردانێ ژ هۆلێ رادکە. ئەو کەسێن کو پشتگریا تێگەها ئازادیا نەیینی دکن، ئەڤ پیڤان و کریتەرا نوو یا پاشگوهکرنە شباندن ئیهتیمالا کێم. ب گۆتنەکە دن، ئەو خوە ئازاد هیس دکن کو ‘خئ (تشتەکێ) بکن هەتا ئاستا کو پەرگالا نۆرمێن فەرزکر کەسێن دن وە ژ کرنا ‘خئ دوور دخە. پێشیلێگرتنا ڤێ یەکێ گەلەک ممکون ژی خویا ناکە.  

هین ژی نەهاتیە دیارکرن کا کۆمارپارێزێن ب ئاوایەکی سەرکەفتی تێگەهەک سێیەمین ئا ئازادیێ پێناسە کرنە کو ب راستی ژی ئازادیا ئەرێنی و ئازادیا نەیینی جودا نە. تەنێ ژ بەر کو ئەم نزانن کا ئەم چاوا ئازادیا کۆماری ب ئاوایەک بێ کێماسی پێناسە بکن، ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو ئارمانجێن سیاسی یێن کۆمارپارێزیێ نە بالکێش و فەرق ئن. ب گۆتنەکە دن، ئەڤ نەزەلالی ب راستی دەری ل پرسەکە سەرەکە یا ل سەر بنگەهێن ئەخلاقی ل پشت وان پێشنیارێن سیاسی ڤەکری دهێلە: گەلۆ فکرا ‘نەیینا سەردەستیێئ تشتەکی وسا یە کو ب تەڤاهی ب پێکهاتەیێن تەیبەتی یێن ئازادیا نەیینی و نەینا سەردەستیێ ڤە گرێدایی یە- ئانگۆ ئەو دکارە ب تەڤاهی ب نهێرینا وان پێکهاتەیان وەرە راڤەکرن – ئان ژی تشتەک ب تەڤاهی جودا یە کو ل جهەک جودا، ل دووری وان دسەکنە؟ 

4. یەکانە تێگەها ئازادیێ: ئازادی وەکی پەیوەندیەک/ تێکلیەک سێئالی

بەرلن دو ئالیێن کو ل هەڤ نەکن دەستنیشان کر کو بەرسڤا پرسا «کیژان تێگەهـ ئیدەئالا سیاسی یا ‘ئازادیێئ چێترین تەمسیل دکە؟» بدن. ما ئەڤ لهەڤنەکرن نیشان نادە کو د ناڤبەرا وان دە لهەڤکرنەک بنگەهین هەیە؟ داویا داوی ئەو چاوا دکارن نیقاشا خوە وەکی ‘ل سەر ئازادیێئ پێناسە بکن ئەگەر ئەو باوەر نەکن کو هەر دو ئالی ژی ل سەر هەمان تشتێ داخڤن؟ د گۆتارا خوە یا ناڤدار دە، رەوشەنبیرێ ئەمەریکی گەرالد ماججاللوم (1967) ئەڤ بەرسڤ پێشکێش کر: تەنێ تێگەهەک بنگەهین ئا ئازادیێ هەیە و هەر دو ئالی ژی ل سەر وێ ل هەڤ دکن. ل هەڤ نەهاتنا د ناڤبەرا تەئۆریسیەنێن ب ناڤێ ئەرێنی و نەیینی دە شێوازا شیرۆڤەکرنا پێناسەیا راست ئا ڤێ ئازادیێ یە. ل گۆری نێرینا ماججاللوم گەلەک جورە و جەلەبێن شیرۆڤەکرنا ئازادیێ هەنە، ئەڤ یەک ممکوون ئە. ئەو دبێژە کو جوداکرنا بەرلن چێکری یە و واتەیا ڤێ مژارێ و گرانیا وێ سڤک دکە. 

ماججاللوم تێگەها بنگەهین یا ئازادیێ – یا کو هەر کەس ل سەر هەڤفکر ئە- وها پێناسە دکە: کەسەک ئان کردەیەک ژ ڤان تشتێن ژێرین بێپار ئە؛ ژ هن ئاستەنگان، ژ هن شەرتێن پێشیلێگرتنا ل هەمبەری وی/ئێ دسەکنە دا تشتەکێ بکە یان ژی ببە تشتەک. ژ بەر ڤێ چەندێ، ئازادی تێکلیەک سێ ئالی یە. ئەڤ یەک تێکلیا د ناڤبەرا سێ تشتان ئە: کردەیەکێ، هن شەرت و مەرجێن پێشیلێگرتنێ، هن کریار و بریارێن کردەیی. هەر گۆتنەک د دەربارێ ئازادی و نە-ئازادیێ دە دکارە ڤەگۆتنا فۆرما ژۆرین دە وەرە وەرگەراندن. ماججاللوم دەستنیشان دکە کا کی ئان ژی چ ئازادیێ ئان نە-ئازادیێ تەجرووبە دکە. کا ئەو ژ چ سینۆر و لیمیتان ئازاد ئن ئان نە ئازاد ئن (قانوون، دەستوەردانا کەسەک دن، لیمیتێن فیزیکی). کا چ/ کی ئازاد ئە ئان نە ئازاد ئە دا ببە تشتەک ئان ژی تشتەکێ بکە. هەر داخویانی و گۆتنێن ل سەر هەبوون و نەبوونا ئازادیێ د ڤێ رەوشا کفشکری دە پێشنیار دکە کا ئەم چ وەکی سینۆرکرن و لیمیتێن ل سەر ئازادیێ بهەسبینن. گەلۆ چ وەکی ئارمانجەک تێ هەسباندن کو ئەم بێژن کردە ئازاد ئە ئان نە ئازاد ئە دا کو ڤێ یەکێ پێک بینە. 

پێناسەیا ئازادیێ وەکی تێکلیەک سێ ئالی، جارا ئەول د خەباتا بنگەهین ئا فەلخ ئۆپپەنهەئم دە د سالێن 1950 و 60ان دە هاتە پێشکێش کرن. ئۆپپەنهەئم دیت کو واتەیەک گرینگ ئا ‘ئازادییێئ د چارچۆڤەیا فەلسەفەیا سیاسی و جڤاکی دە وەکی تێکلیەک د ناڤبەرا دو کردەیان و کریارێن خوسوسی (باستەنگ ئان بێئاستەنگ) دە یە. لێبەلێ شیرۆڤەیا ئازادیێ یا ئۆپپەنهەئم میناکەک بوو کو بەرلن پشت رە وەکی تێگەهەک نەیینی ب ناڤ کر. تشتا کو ماججاللوم کر ئەڤ بوو ڤێ پێکهاتەیا سێ ئالی بەرفرەهـ و گشتی بکە دا کو ئەو هەمی ئیدایێن د دەربارێ ئازادیێ دە، چ ئەرێنی چ نەیینی بە ل جهەکێ ڤەهەوینە. بەرەڤاژیێ ئۆپپەنهەئم، د چارچۆڤەیا ماججاللوم دە واتەیا هەر سێ بەشان بۆ شیرۆڤەکرنێ ڤەکری یە. ب گۆتنەک دن، هەلوەستا ماججاللوم هەلوەستەک مەتا-تەئۆریک ئە: تەئۆرییا وی دەرهەقێ جوداهیێن د ناڤبەرا تەئۆریسیەنێن ئازادیێ یە. 

ژ بۆ راڤەکرنا فکرا ماججاللوم، کا ئەم میناکا وی کەسێ چخارەکێش ئێ کو بەر ب تتنفرۆشی ڤە دچوو بینن بیرا خوە. دەما ئەم وی کەسێ وەک ئازاد ئان نە-ئازاد پێناسە دکن، ئەم ل سەر سێ گوهەربارێن ماججاللوم تەخمینان دکن. گەر ئەم بێژن ئاژۆڤان ئازاد ئە، مهەقەق تێ وێ واتەیێ کو، ئاژۆڤان وەکی تاکەکەسەک ژ ئاستەنگێن دەرڤەیی ئازاد ئە (بارییەرێن قانوونی و فیزیکی) کو ب ڤییانا خوە تەڤبگەرە. ئەگەر ئەم بێژن ئاژۆڤان نە ئازاد ئە، ئەم تینن وێ واتەیێ کو «ئەز» ئا وان ئا بلند و راسیۆنەل ب ئاوایێ ئاستەنگێن هوندرین ئێن دەروونی ڤە هاتیە سینۆردارکرن. ئەڤ یەک رێ ل بەر وان دگرە کو پلانا خوە یا راسیۆنەل و پاق بشۆپینن. د گەر دو رەوشان دە ئونسوورەک نەیینی (ژ تشتەکێ رزگار بوون) و ئونسوورەک ئەرێنی (ئازادیا کو مرۆڤ ببە تشتەک ئان تشتەکی بکە) هەیە. جوداکرنا د ناڤبەرا ‘ژ…. ئازادئ/ ‘ئازاد ژئ و ‘ئازاد ژ بۆئ ژ بەر ڤێ یەکێ دکارە سەرێ مە تەڤلهەڤ بکە. خەلەت ئە کو مرۆڤ ببێژە ئەو کەسێن کو ئاژۆڤان وەکی ئازاد دبینن تێگەهەک نەیینی بکار تینن و یێن کو وی نە-ئازاد دبینن تێگەهەک ئەرێنی بکار تینن. د ڤی واری دە، جوداکرنا راستین شێوەیێ شیرۆڤەکرنا هەر سێ گوهەربارێن د تێکلیا سێ ئالی دە یە، ب تەیبەتی هەتا ئاستا ژ هەر گوهەرباران رە هاتی دامەزراندن. 

رەوشەنبیرێن کو بەرلین د بن سێوانا نەیینی دە ب جهـ دکە، ب گەلەمپەری دفکرن کو کردە، د هەمان پێناسەیا د ناڤ ژیانا ئاسایی دە ب کار تینن: وەکی تاکەکەسەک تەڤی هەموو باوەری و داخوازێن وی / وێ دبینن. بەرەڤاژی ڤێ، کەسێن ئالیگرێن ئازادیا ئەرێنی پری جاران ژ ڤێ هەلوەستا ئاسایی ژ دو ئالیان ڤە دوور دکەڤن. ژ ئالیەکی ڤە ئەو دکارن کردەیی ژ موئامەلەیا گەلەمپەری بەرفرەهتر بفکرن، وەکی میناک وێ هەینێ ئارەزوو و ئارمانجێن کردەیی وەکی یێن کۆمەکە کۆلەکتیف کو کردە تێ دە دژ دبینن. ژ ئالیەکی دن ڤە، هن جاران ئەو کردەیا راستین وەکی کێمتر بەرفرەهـ دبینن، کو ئەو تەنێ ل سەر خوەستەکێن خوە یێن ژ دل، راسیۆنەل ئان ژی ئەخلاقی دسەکنن.  هەر وها تەئۆریسیەنێن ئەرێنی خوەدی نێرینەک بەرفرەهتر ئن و دفکرن کا چ وەکی ئاستەنگییەک ل سەر ئازادیێ تێ هەسباندن، د ناڤ ڤێ دە فاکتۆرێن هوندرین ئێن مینا خوەستەک و ترسێن ئیرراسیۆنەل هەنە. د هەمان دەمێ دە تەئۆریسیەنێن نەیینی تەنێ ل سەر ئاستەنگێن دەرڤەیی دسەکنن. د داویێ دە تەئۆریسیەنێن ئەرێنی خوەدی نێرینەک تەنگتر ئن و کا چ وەکی ئارمانجەک تێ هەسباندن کو مرۆڤ کاربە ب ئازادیێ بشۆپینە. ئەو، کریار ئان رەوشێن تێکلدار ب یێن ماقوول، راسیۆنەل و رەسەن سینۆردار دکن. لێبەلێ تەئۆریسیەنێن نەیینی، کریار و رەوشێن کو کردە دخوازە ڤەدهەوینە.  

ل گۆری ئانالیزا ماججاللوم، جوداکرنەک د ناڤبەرا ئازادیا ئەرێنی و نەیینی دە نین ئە. دڤێ ئەم زانبن کو گەلەک جورەیێن شیرۆڤە ئان ‘تێگینێنئ ممکون ئێن تێگەها یەکانە یا ئازادیێ هەنە. وەکی کو ماججاللوم دبێژە و بەرلین ب ئاوایەک خەف قەبوول دکە، ئەم نکارن هەژمارەکی نڤیسکارێن کلاسیک تەقەز د یەک ژ وان هەر دو ئالیان دە جهـ بکن، نە یا ئەرێنی نە یا نەیینی. وەکی میناک، لۆجکە ب گەلەمپەری وەکی یەک ژ وان باڤێن لیبەرالیزما کلاسیک و وەکی پارازڤانەکی دلسۆز ئێ تێگەها نەیینی تێ هەسباندن. ئەو ب زەلالی دبێژە کو '[ژ بۆ کو] مرۆڤ ئازاد بە، دڤێ ژ سینۆرکرن و شیدەتا کەسێن دن رزگار بە'. هەر وها دڤێ ئازادی ب دەستوور رە نەیێ تەڤلهەڤ کرن. ئەو دبێژە ئ ئەگەر ئارمانجا وێ یا سەرەکە پاراستنا مە یا ژ خەتەرەیێن ژ دل بە، بەندکرن و سینۆردارکرن نە زۆرداری یەئ (سەجۆند ترەئاتسە، پاراگس. 6 ئاند 57). لۆجکە ئاستەنگیێن ل سەر ئازادیێ ب ئاوایەکی کو بەرلن وەکی نەیینی پێناسە دکە ڤەدبێژە. لێبەلێ، لۆجکە د هەمان دەمێ دە پشتگریا نێرینەک تایبەت ئا گوهەربارا سێیەمین ئا ماججاللوم ژی دکە، کو ئەڤ ب ئارمانجا کردەیی ڤە گرێدایی یە. ئەو ڤان ئارمانجان ب کریارێن ئەهلاقی ڤە سینۆردار دکە، کو ئەو وان ژ 'دەستوور' ئێ جودا دکە. لۆجکە، هەر وها مەبەستان ب کریارێن ل گۆری بەرژەوەندیێن قەنج ئێن کردەیی سینۆردار دکە. لیبەرال ئان لبەرتاریان ئێن دن ئێن نووژەن، پێناسەیێن ئازادیێ یێن وەها پەیدا کرنە ئان ژی پەژراندنە کو ب هەمان ئاوایی ژ هێلا ئەهلاقی ڤە تژێ و داگرتی نە. (منا نۆزجک 1974؛ رۆتهبارد 1982؛ بادەر 2018) ئەڤ یەک فکرا ماججاللوم ئیسپات دکە. ل گۆری و، ئەڤ دابەشکرنا تەئۆریسیەنان وەکی دو هێلێن جودا خەلەت ئە. ئەڤ یەک هەم د تەئۆریا خوە دە هەم ژی د نێرینا دیرۆکی دە خەلەت ئە.

5. نرخاندنا سینۆرداریێ: جورە و چاڤکانیێن وێ

ژ بۆ راڤەکرنا رێزەیا شیرۆڤەیێن تێگەها ئازادیێ کو ژ هێلا ئانالیزا ماججاللوم ڤە تێ پەیدا کرن، کا ئەم ژ نێز ڤە ل گوهەربارا وی یا دویەم ئا ئاستەنگییێن ل سەر ئازادیێ بنێرن.

ئالیگرێن تێگەها نەیینی یا ئازادیێ ب گەلەمپەری باوەر دکن کو تەنێ وێ هەینا ئاستەنگ ژ هێلا کردەیێن دن دەرکەڤن هۆلێ، وێ هنگێ ژی ئەو یەک وەک سینۆردارکرنا ئازادیێ تێ هەسباندن. ل گۆری وان تەئۆریسیەنان، دەما کەسەن دن پێشیێ ل کریارێن من بگرە، ئەز وێ هەینێ نە ئازاد ئم. ئەگەر شیانا من ژ بەر سەدەمێن خوەزایی نەبە-وەکی سەقەتیا گەنەتیک، ڤیرووسەک ئان هەوایێن دژوار دبە کو ئەز نکارم هەرەکەت بکم، لێ ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو ئەڤ یەک سەدەما نە-ئازادیا من ئە. بۆ نموونە، ئەگەر کەسەک دەری ل سەر من کلیت بکە و من بهێلە د ئۆدەیەکێ دە هەم شیانا من نین ئە هەم ژی ئازادیا من نین ئە دەرکەڤم.لێ ئەگەر ئەز ژ بەر بەرف ئان نەخوەشیەکە دەرنەکەڤم وێ هەینێ شیانا من نین ئە و نایێ وێ واتەیێ کو ئەز نە ئازاد ئم. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەڤ تەئۆریسیەنێن ئازادیێ وەکی تێکلیەک جڤاکی، تێکلیا د ناڤبەرا کەسان دە دبینن (ئۆپپەنهەئم 1961؛ مللەر 1983؛ ستەئنەر 1983؛ کرستژانسۆن 1996؛ کرامەر 2003؛ مۆررسس 2012؛ سهنایدەرمان 2013؛ سجهمدت 2016). ل گۆری ڤێ نێرینێ، کێماسیا شیانێ بێهتر ئەندەزیار و بژیشکان ئەلەقەدار دکە، نە فیلۆزۆفێن سیاسی ئان جڤاکی. ئەگەر سەدەما پێکنەئانینا کریارێن من تشتەک خوەزایی بە ئان ژی نەشیانەک شەخسی بە، ما دڤێ ئەم ببێژن کو ئەز هین ژی ئازاد ئم کو وێ تشتێ پێک بینم ئان ژی ئەڤ نەشیان ئازادیا من ژ هۆلێ رادکە؟ ما گەلۆ ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ئەز نە ئازاد ئم؟ د رەوشا داوی دە، ئەم تێگینەک سێ-ئالی دپەژیرنن. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو قادەک ناڤین هەیە کو تێ دە مرۆڤ ژ هێلا کریارێن خوە ڤە هەم نە ئازاد ئن هەم ژی نە ژ ئازادیێ دوور ئن کو وان پێک بینن. ژ بەر ڤێ یەکێ هن نڤیسکار، ڤێ تێگینا سێئالی وەکی کرامەر (2003) ب ناڤ کری دپەژرینن. ل گۆری ڤێ نێرینێ، ئازادی ب شیانێ رە تێ دەستنیشان کرن. لێ نەیینا ئازادیێ پێشیلێگرتنا (ژ هێلا کەسێن دن ڤە) ئەنجامێن کو کردە کاربە ب دەست بخە. د ڤێ رەوشێ دە ئەم نکارن بێژن کو هن کریار ئەسەهی ئازاد ئن ئان نە-ئازاد ئن، وەکی میناک ئەگەر شیانەک خوەزایی ئان شەخسی نەهێلە تشتەکێ بکم.

 دەما ئەم هەول ددن کو ئاستەنگیێن خوەزایی و جڤاکی ژ هەڤ جودا بکن، ئەم ئێ بێگومان راستی دەڤەرێن شێلوو وەرن. مناکەک گرینگ ئا ئاستەنگیێن کو ژ بەر خوەزایێ، دەرڤەیی کەسایەتی یا پەرگالا هێزێن ئابۆری یە. ما گەلۆ ئەڤ تشت ب هێسانی مرۆڤان بێهێز دکن، ئان ژی وان ژ ئازادیێ دوور دخن؟ لیبەرتاریەن و ئەگالیتاریەن، ل گۆری تێگهیشتن خوە یێن ئاستەنگان بەرسڤێن جودا ددن. ما گەلۆ ئاستەنگێن ئابۆری مینا پاشڤەچوونا ئابۆری، فەقیری و بێکاری ب تەنا سەرێ خوە مرۆڤان بێهێز دکن ئان ژی وان ژ ئازادیێ دوور دخن؟ بەرسڤەک سینۆردار، وان ئاستەنگیێن تێکلدار هین بێتر سینۆردار دکە، ژ بەر ڤێ یەکێ تەنێ ئاستەنگییێن ب مابەست ژ هێلا کەسێن دن ڤە تەنێ دەرخستن، وەکی سینۆردارکرن تێنە هەسباندن. ل گۆری ڤێ نێرینێ، هێزێن ئابۆری یێن خەیری شەخسی، نە ژ قەستا و ب مابەست کێماسیێ ل ئازادیێ ناکن، لێ هەر وها ناهێلن گەلەک کەس کاربن کو تەڤبگەرن. ئەڤ نێرین لیبەرتاریانێن بازارێ ڤە گرێدایی یە. رەوشەنبیرێ ناڤدار فرەدرجهـ ڤۆن هایەک (1960، 1982) ئازادیە وەکی نەبوونا گڤاشان پێناسە دکە. ئەگەر گڤاش ل من وەرە کرن تێ وێ واتەیێ کو ئەز بندەستێ ئیرادەیا کەیفی یا کەسەک دن ئم. بالکێش ئە کو ئەڤ پێناسە دشبە تێگینا کۆماری یا کو بەریا ڤێ هاتی نیقاش کرن (بنر. بەشا 3.2) رەخنەگرێن لبەرتاریان ب گەلەمپەری پشتگریێ ددن نێرینەک بەرفرەهـ ئا کو وەکی ئاستەنگییێن ل سەر ئازادیێ تێ هەسباندن. ئەو باوەر دکن کو ئاستەنگی نە تەنێ ژ هێلا کەسێن دن ڤە ب مابەست و قەست تێ ئافراندن. د ناڤ ڤان دە ئاستەنگییێن نە ب قەست و مابەست ژی هەنە. هەر وها کەسەک هین ژی دکارە ژ بەر ڤان ئاستەنگیێن نە ب قەستی وەکی بەرپرسیار وەرە هەسباندن. ( ل گۆری مللەر، کرستژانسسۆن و سهنایدەرمان ئەڤ تێ واتەیا پەرپرسیاریا ئەهلاقی؛ ل گۆری ئۆپپەنهەئم و کرامەر ئەڤ تێ واتەیا بەرپرسیاریا بێسەدەم) ئان ژی ب راستی ئاستەنگییێن کو ب چ ئاوایی هاتبن ئافراندن، دا کو نەیینا ئازادیێ و نەشیان ببن وەکهەڤ، ( بنر. جرۆجکەر 1980؛ جۆهەن 2011، پپ. 193-97؛ سەن 1992؛ ڤان پارژس 1995؛ گارنەتت د دەمەک نێز دە).

ئەڤ ئانالیزا سینۆردارکرنان دهێلە کو ئەم کاربن ببینن کا چما سۆسیالیست و ئەگالیتاریەن دبێژن بەلەنگازێن د جڤاکەک کاپیتالیست دە ب ڤی رەنگی نە ئازاد ئن، ئان ژی ئەو ژ دەولەمەندان کێمتر ئازاد ئن. لێبەلێ لبەرتاریەن دبێژن کو فەقیرەک د جڤاکەک کاپیتالیست دە نە ژ دەولەمەندان کێمتر ئازاد ئە. ئەگالیتەریەن ب گەلەمپەری ژ لیبەرتاریانان زێدەتر خوەدی هەلوەستەک بەرفرەهتر ئن. ئەگالیتاریان بپرانی تێگهیشتنا خوە، وەکی ئازادیا ئەرێنی پێناسە دکن. دبێژن کو ژ ئازادیێ رە نە تەنێ نەبوونا تێکلیێن جڤاکی یێن سینۆردار، لێ د هەمان دەمێ دە هەبوونا هێزێ ئان ژی ب گۆتنا ئامارتیا سەن هەبوونا شیانان پێدڤی یە (سەن 1985، 1988، 1992؛ نوسسبائوم 2006، 2011). (هن ئەگالیتاریەن فەقیریێ وەکی نەبوونا ئازادیا جڤاکی دبینن ( بنر. بەش 3.1). وەکی میناک، ستەئنەر (1994) تەئۆرییەک چەپ-لیبەرتاریەن ئا ئەدالەتێ ل سەر بنگەها بەلاڤکرنا وەکهەڤ ئا ئازادیا جڤاکی ساز دکە. ئەو ڤێ یەکێ وەکی بەلاڤکرنا وەکهەڤ ئا دەرفەتان پێناسە دکە.)

پشتەڤانێن تێگەها ئازادیا نەیینی ب گەلەمپەری تەنێ ئاستەنگێن دەرڤەیی کردەیی دهەسبینن. لێ پەیڤا 'دەرڤەیی' نە گەلەک زەلال ئە. قەستا وێ دکارە سەرەکانیا ئاستەنگێ ب خوە بە یان ژی جهێ ئاستەنگیێ بە. ئاستەنگێن کو د هوندر دە جهـ دگرن، رەوشێن دەروونی یێن وەکی نەزانی، ئارەزوویێن نە ئاقلانە، ئیلوزیۆن و فۆبیان دهەوینە. ئەڤ دکارن ب ئاوایێن جودا دەرکەڤن هۆلێ. دبە کو سەدەما وان یا بنگەهین تشتەک خوەزای بە، وەکی گەنەتیکێ ئان ژی دبە کو ئەو ب زانەبوون ژ هێلا کەسێن دن ڤە هاتبن ئەمپۆزە کرن، وەکی رەوشێن مەژیشووشتنێ ئان مانیپولاسیۆنێ. د رەوشا یەکەم دە، ئاستەنگی هوندرین ئە و ب خوەزایی چێدبە؛ د رەوشا دویەمین دە جهێ وێ هوندرین ئە لێبەلێ چاڤکانیا وێ دەرڤەیی یە.

ب گەلەمپەری دو پیڤانێن سەرەکە هەنە کو تێگەها سینۆرکرنێ دکارە بەرفرەهتر ئان تەنگتر بکە. رەوشا یەکەم 'چاڤکانیا' سینۆرکرنێ یە ئانگۆ چ وێ دافرینە. هن تەئۆریسیەن تەنێ ئاستەنگێن ژ هێلا مرۆڤان ڤە پێک هاتی دژمێرن، ژ هێلا دن ڤە هن ژ ئاستەنگێن ب ئەسلێ خوە دە خوەزایی دژمێرن. پیڤانا دویەم 'شێوە' یێن سینۆردارکرنێ یە. د ناڤ وان دە شێوەیێن ناڤخوەیی یێن کو بەرێ هاتنە بەهسکرن (وەکی نەزانی، فۆبی) تەنە، لێ د هەمان دەمێ دە یێن دەرڤەیی وەکی باریەرێن فیزیکی ئێن کو هەرەکەتێ بێئیمکان دکە هەنە. هەر دو پیڤان - جەلەب و چاڤکانیا ئاستەنگیان - ژ هێلا مەنتقی ڤە سەربخوە نە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ممکون ئە کو مەرڤ خوەدی نێرینەک تەنگ ل سەر تشتێ کو وەکی چاڤکانیا ئاستەنگیێ تێ هەسباندن بە، د هەمان دەمێ دە دیسا ژی نێرینەک بەرفرەهـ ل سەر جەلەب ئاستەنگیان هەبە کو ئازادیێ سینۆردار بکە، ئان ژی بەرەڤاژی ڤێ. ژ بەر ڤێ یەکێ، نە هەوجە یە کو تەئۆریسیەنێن کو ب گەلەمپەری وەکی 'نەیینی' تێنە دیتن، دڤێ رامانا ئاستەنگیێن ناڤخوەیی یێن ل سەر ئازادیێ رەد بکن (بنر. کرامەر 2003؛ گارنەتت 2007).

  دا کو ئەم دەستنیشان بدن کا دو پیڤانێن جەلەب و چاڤکانیان چاوا سەربخوە نە، ئەم دکارن ل میناکا ئازادیخوازێ نەئۆرتۆدۆکس هللەل ستەئنەر (1974–5، 1994) بنێرن. ژ ئالیەکی ڤە، ستەئنەر ژ هایەک خوەدی نێرینەک بەرفرەهتر ئە کو چ دکارە ببە چاڤکانیا ئاستەنگیا ل سەر ئازادیێ. ئەو ڤان چاڤکانیان تەنێ ب کریارێن مرۆڤی یێن ب مەبەست سینۆردار ناکە. د شوونا وێ دە، ئەو هەر جوورە سەدەمێن مرۆڤی ڤەدهەوینە — چ ب مەبەست بە ئان نا، و بێیی کو بەرپرسیاریا ئەهلاقی هەبە — ئارگوومان دکە کو دەرخستنا سەدەمێن وەها نە-خوەزایی وێ کێفی بە و ب گەلەمپەری ژ هێلا ئالیگریا ئیدەئۆلۆژیک ئا ڤەشارتی ڤە وەرە چێکرن. ل ئالیێ دن، ستەئنەر خوەدی نەرینەک ژ هایەک هین تەنگتر ئە کا چ جەلەب ئاستەنگی وەکی سینۆردارکرنا ئازادیێ تێ هەسباندن. ژ بۆ ستەئنەر، کەسەک نە ئازاد ئە کو کاربە تشتەک بکە ژ بەر کو ب تەنێ ژ هێلا فیزیکی ڤە نە گەنگاز ئە کو مەرڤ وەسا بکە. بەرفرەهکرنا ڤێ رامانێ ژ بۆ تەڤلێکرنا ئاستەنگێن دن، مینا لێچوونێن کو ژ هێلا گەفێن ب زۆرێ ڤە تێنە ئافراندن، ب دیتنا وی، دێ ب خەلەتی ئازادیێ ب داخوازێن کەسانە ڤە گرێبدە. وەکی کو بەرێ هاتە نیقاش کرن، ل گۆری وان لیبەرالێن د کامپا نەیینی دە، د ناڤبەینا کردەیی/ئێ و داخوازێن وی/ وێ دە تێکلیەکی پێدڤی نین ئە. (بنر. بەش 2) تەهدیدا ب زۆرێ بستینن «پەرەیێ خوە ئان ژیانا خوە!». ئەڤ تەهدید ژ وە رە نە ممکون ئە کو هوون دایینا دراڤێ خوە رەد بکن — ئەو تەنێ وێ هلبژارتنێ پر کێمتر بالکێش دکە. ئەگەر هوون رەد دکن و تێنە کوشتن، مرنا وە وێ هنگێ ئازادیا وە سینۆردار دکە، ژ بەر کو ئەو گەلەک کریاران ژ هێلا فیزیکی ڤە بێئیمکان دکە. لێبەلێ، تەهدید ب خوە ئازادیا وە ژ هۆلێ راناکە؛ تەنێ دەما کو جەزایێ د تەهدیدێ دە ب راستی تێ مەشاندن هوون نە ئازاد دبن. ژ بەر ڤێ یەکێ، ستەئنەر تەهدیدێن — و هەمی جوورەیێن دن ئێن لێچوونێن فەرزکری — ژ جوورەیێن ئاستەنگیێن کو وەکی سینۆرکرنێن ئازادیێ تێنە هەسباندن دەردخە. ئەڤ نێرینا ئازادیێ ژ هۆببەس (لەڤاتهان، جهس. 14 و 21) دەردکەڤە، و پارێزڤانێن وێ ژێ رە دبێژن تێگهیشتنا نەیینی یا «پاک» (م. تایلۆر 1982؛ ستەئنەر 1994؛ جارتەر ئاند کرامەر 2008)، وێ ژ نێرینێن نەیینی یێن «نەپاک» کو تەورا رەفەرانسێن هندکترین ئێن باوەری، داخواز، ئان نرخێن کەسەکێ ڤەدهەوینە، ڤەدقەتینە.

دبە کو وەرە فکرین، شیرۆڤەیا ستەئنەر ئا تێکلیا د ناڤبەرا ئازادی و گەفێن ب زۆرێ دە باندۆرێن دژبەری هەنە، هەتا کو ژ پەرسپەکتیفا لیبەرال ڤە ژی. گەلەک قانوونێن کو ب گەلەمپەری تێنە فکرین ئازادیا نەیینی سینۆردار دکن، ب ئاوایەکی فیزیکی رێ ل بەر مرۆڤان ناگرن کو تشتێ قەدەخە بکن، لێ ب گەفێن جەزاکرنێ وان ژ ڤێ یەکێ دوور دخن. ما وێ هنگێ، ئەم ئێ بێژن، کو ئەڤ قانوون ئازادیا نەیینی یا کەسێن کو گوهـ ددن وان سینۆردار ناکن؟ چارەسەریا ڤێ پرسگرێکێ دکارە ب گۆتنا کو هەر چەند قانوونەک ل دژی هن کریارا خ، ئازادیا کرنا خ ژ هۆلێ راناکە ژی، دیسا ژی هن کۆمبیناسیۆنێن چالاکیێن کو کرنا خ و کرنا تشتێ کو دێ ژ هێلا جەزا ڤە وەرە ئاستەنگ کرن د ناڤ خوە دە ڤەدهەوینە، ب ئاوایەکی فیزیکی بێئیمکان دکە. سینۆرداریەک ل سەر ئازادیا نەیینی یا گشتی یا کەسێ هەیە - ئانگۆ کێمکرنا هەژمارا گشتی یا کۆمبیناسیۆنێن کریاران -کریارێن کو ژ وێ رە هەنە - هەر چەند ئەو ئازادیا کرنا تشتەک تایبەتی ب تەنا سەرێ خوە وندا نەکە ژی (جارتەر 1999).

6. تێگەها ئازادیا گشتی

تەئۆریسیەن ل سەر گرینگیا رامانا ئازادیا گشتی ل هەڤ ناکن. هن رەوشەنبیرێن ئێن لیبەرتاریان و لیبەرال ئەگالیتەریان باوەر دکن کو ئازادی ب خوە خوەدی نرخ ئە. ژ بۆ وان، ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو، هەکە تشتێن دن وەکهەڤ بن، هەبوونا ئازادیا زێدەتر ژ هەبوونا ئازادیا کێمتر چێتر ئە، و دڤێ جڤاکەک لیبەرال ئازادیێ وەکی یەک ژ تشتێن کو ب ئاوایەکی ئەشکەرە د ناڤبەرا تاکەکەسان دە وەرن پارڤەکرن ببینە. لێبەلێ، تەئۆریسیەنێن دن ئێن لیبەرال، وەکی رۆنالد دوۆرکن (1977، 2011) و راولس (1991) ئازادیێ ب خوە وەکی خوەدان قەدر و نرخ نابینن. ژ بۆ وان، داخویانیێن ل سەر زێدەکرن ئان وەکهەڤکرنا ئازادیێ دڤێ نە وەکی ئیدیئایێن راستین ئێن ل سەر قەنجیەک پیڤاندی یا ب ناڤێ ئازادیئ وەرن خوەندن. لێ وەکی رەفەرانسێن ئەلیپتیک ئێن ژ بۆ کافیبوونا ناڤنیشانێن هن ئازادیێن تایبەتی، ئان جەلەبێن ئازادیان، کو ل سەر بنگەها نرخێن ژ بلی ئازادیا بخوە هاتنە هلبژارتن، وەرن شیرۆڤە کرن. ب گەلەمپەری، تەنێ کۆما یەکەم ئا تەئۆریسیەنان رامانا ئازادیا گشتی گرینگ دبینە.

 پرسگرێکێن تەئۆریک ئێن د پیڤاندنا ئازادیا گشتی دە جهـ دگرن ئەڤ ئن: کا چالاکیێن بەردەست ئێن کردەیەک چاوا تێنە فەردیکرن، هەژمارتن و پیڤاندن و بەرهەڤکرن و پیڤاندنا جەلەبێن جوودا (لێ نە هەوجە یە کو چاڤکانیێن جوودا بن) یێن سینۆردارکرنێن ل سەر ئازادیێ (وەک پێشیلێگرتنا فیزیکی، جەزاکرن، گەف و مانیپولەکرن) ئن. گەلۆ ئەم چاوا دکارن بێژن کو ئاستا ڤەبژارکێن کەسەکێ زێدە بوونە؟ گەلۆ دڤێ هەر ڤەبژارکەک وەکی کو ب وەکهەڤی بەشداری ئازادیێ دبە وەرە دیتن، ئان ژی دڤێ ڤەبژارک ل گۆری گرینگیا وان ژ بۆ نرخێن دن وەرن پیڤاندن؟ ئەگەر رێبازا پاشین راست بە، گەلۆ تێگەها ئازادیا گشتی تشتەکی گرینگ ل سەر رامانا کو دڤێ مرۆڤ ئازادیێن خوسووسی یێن گرینگ وەرگرن زێدە دکە؟ گەلۆ پررەنگی ئان ژی جوورەیێن ڤەبژارکێن بەردەست دڤێ د نرخاندنا ئازادیێ دە رۆلەک بلیزن؟ گەلۆ ئەم چاوا نە-ئازادیا تەڤگەرێ یا ژ بەر گەنگازیێن فزیکی چێدبە و میناکی، نە-ئازادیا کو ژ بەر زەهمەتی، بها و جەزا کرنا تەڤگەرێ چێدبە بدن بەر هەڤ؟ تەنێ ب بەرهەڤکرنا ڤان جەلەبێن کریار و ئاستەنگیان ئەم دکارن دەست ب نرخاندنا دەرەجەیێن ئازادیا گشتی یا کەسان بکن. ئەڤ پرسگرێک، ب ئاستێن جهێرەنگ ئێن گەشبینیێ نە تەنێ ژ هێلا فیلۆزۆفێن سیاسی ڤە هاتنە نیقاش کرن (ستەئنەر 1983؛ جارتەر 1999؛ کرامەر 2003؛ گارنەتت 2016؛ جôتێ 2020؛ جارتەر ئاند ستەئنەر 2021) لێ د هەمان دەمێ دە ژ هێلا تەئۆریسیەنێن هلبژارتنا جڤاکی ڤە ژی هاتنە نیقاش کرن کو ئارمانج دکن د وارێ خوە دە ئالتەرناتیفەک ل سەر بنگەها ئازادیێ یا ژ بۆ چارچۆوەیا سەردەست ئا بەرژەوەندیپارێز و د چارچۆوەیا ‘خوەشگووزاریێئ پێشڤە ببن (میناک. پاتتانائک و خو 1991، 1998؛ هەئەس 2000؛ سەن 2002؛ سوگدەن 1998، 2003، 2006؛ باڤەتتا 2004؛ باڤەتتا ئاند ناڤاررا 2012، 2014).

 چارچۆڤەیا ماججاللوم ب تایبەتی ژ بۆ زەلالکرنا پرسگرێکێن وەها گونجاڤ ئە. ژ بەر ڤێ سەدەمێ، تەئۆریسیەنێن کو ل سەر پیڤاندنا ئازادیێ دخەبتن، مەیلا وان نین ئە کو گەلەک زێدە بەهسا جوداهیا د ناڤبەرا ئازادیا ئەرێنی و نەیینی دە بکن. دگەل ڤێ یەکێ، پرانیا وان ب ئازادیێ وەکی هەبوونا ڤەبژارکان دبینن و ب ڤێ رە ئەلەقەدەر دبن. ب گۆتنێن بەرلن تێگەها ئازادیێ وەکی هەبوونا ڤەبژارکان ب ئاوایەکی بێگومان نەیینی تێ هەسباندن ئەگەر دو شەرت وەرن بجیئانین. یا یەکەم، چاڤکانیا نەئازادیێ ب کریارێن کردەیێن دن ڤە سینۆردار دبە، دا کو ئاستەنگیێن خوەزایی ئان ل خوە فەرزکری ئا کو ئازادیا مرۆڤ کێم نەکن. یا دویەمین، کریارێن کو کەسەک ئازاد ئە ئان نەئازاد ئە کو تشتەکێ بکە ئان نەکە ب ئاوایەکی بێ-نرخی تێنە دیتن، ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو کەسەک تەنێ ژ بەر کو ڤەبژارکێن وی هێژاتر ئن ئان ژی ژ بۆ خوە-فێمکرنێ بێتر گونجاڤ ئە، ئازادتر نایێ هەسباندن. ژ نڤیسکارێن ژۆرین، تەنێ ستەئنەر هەر دو شەرت و مەرجان ب ئەشکەرەیی دپەژرینە. سەن، هەر دو نێرینان رەد دکە هەر چەند کو ئەو تێگەهەک منا ئازادیا ئەرێنی کو ژ هێلا بەرلین ڤە هاتی دیارکرن قەبوول نەکە ژی.

7. گەلۆ ژ هەڤ جوداکرن هین ژی ب کێر تێ

مە ب جوداهییەکە هێسان د ناڤبەرا دو تێگەهێن ئازادییێ دە دەست پێ کر، و ئەم ژ ڤێ یەکێ بەر ب وێ قەبوولکرنێ ڤە چوون کو ئازادی دکارە ب گەلەک ئاوایان وەرە پێناسەکرن، ل گۆری کا مرۆڤ چاوا سێ گوهەربارێن کریاران، سینۆردارکرن و ئارمانجان شیرۆڤە دکە. هەر چەند فۆرمولا سێئالی یا ماججاللوم پر بکێرهاتی بە و باندۆرەک مەزن ل سەر فیلۆزۆفێن ئانالیتیک کربە ژی، جوداهیا بەرلن هین ژی د نیقاشێن ل سەر واتە و نرخا ئازادیا سیاسی و جڤاکی دە خالەک رەفەرانسێ یا گرینگ ئە. لێ گەلۆ بنگەها ڤان رەفەرانسێن بەردەوام ئێن ژ بۆ ئازادیا ئەرێنی و نەیینی ب راستی ساخلەم ئە؟

 دبە کو وەرە گۆتن د چارچۆڤەیا ماججاللوم دە تێگەهێن ممکن ئێن ئازادیێ ب تەڤاهی نین ئن. ب تایبەتی، دبە کو هن کەس ئیدا بکن تێگهشتنا خوە-رێڤەبەری و خوە-راگرتنێ هەبوونا کۆنترۆلێ نیشان ددە، کو ژ هێلا مۆدەلا سێئالی یا ماججاللوم یەکسەر نایێ قەبوول کرن. تێکلییا سێئالی یا ماججاللوم تەنێ ئیهتیمالان نیشان ددە. گەر مرۆڤ ئازادیێ وەکی خوە-رێڤەبەریێ بهەسبینە، ژ هێلا دن ڤە، ئەڤ نیشان ددە کو ج. تایلۆر (1979) ڤێ وەکی تێگەهەک جەرباندنێ ب ناڤ دکە لێ نە وەک تێگەهەک گرێدایی دەرفەتان. تێگەها جەرباندنێ ئازادیێ نە تەنێ وەکی ئیهتیمالا کرنا هن تشتان - ئانگۆ نەبوونا ئاستەنگیان دبینە لێبەلێ وەکی تشتەک چالاکتر دبینە. ئەڤ تێ واتەیا کو ب ئاوایێن تەیبەت مەرڤ بەشداری هن چالاکیان ببە. وەکی میناک، ئازادی دکارە تێگهیشتنا ئەز ئا راستینئ یا مرۆڤان ژی تەڤگەرا ل سەر بنگەها هلبژارتنێن ماقوول و زەلال. فکرا ئازادیێ وەکی نەبوونا ئاستەنگیان ل سەر پێکانینا ئارمانجێن دییارکری دکارە وەرە رەخنە کرن ژ بەر کو تێگەها جەرباندنێ تێ دە کێم ئە، سەدەم هەر وها ئەو ئە کو تێگاهە پاشین بەهسا نەبوونا ئاستەنگیان ناکە.

لێبەلێ، ئەڤ پاراستنا کو جوداهیا ئەرێنی-نەیینی و جووداهیا ناڤبەرا جەرباندن و دەرفەتا ئازادیێ وەکی یەک تشت دهەسبینە، ژ هێلا ئەرج نەلسۆن ڤە هاتیە نیقاش کرن. (2005). وەکی کو نەلسۆن دەستنیشان دکە، پرانیا تەئۆریسیەنێن د کامپا ئەرێنی دە ئێن وەک گرەئەن ئان بۆسانقوئەت، ئازادیێ وەکی نەبوونا سنۆردارکرنان و وەکی کرن ئان بوویینا تشتان ژ هەڤ جودا ناکن. ل گۆری ڤان تەئۆریسیەنان، ئازادی نەبوونا هەر جورە ئاستەنگیێن ل سەر پێکانینا ئەز ئا راستینئا مرۆڤ ئە ( ئەو تەئۆریسیەن تێگینەک هەری بەرفرەهـ ئا ئاستەنگییێن ل سەر ئازادیێ دپەژرینن). نەبوونا هەموو فاکتۆرێن کو دکارن چالاکیا خ ئاستەنگ بکن، ب کورتاسی وەکهەڤی ناسینا خ یێ یە. ب گۆتنەکە دن، ئەگەر ب تەڤاهی تشتەک رێ ل بەر من نەگرە کو ئەز خ بکم و ئەگەر هەموو ئاموورێن پێویست، داخوازا من ئا کرنا خ هەبە و ت داخوازێن دژبەر ئان نەئاقلانە یا نەکرنا خ تونە بە وێ هەینێ ئەز ئێ ب راستی خ بکم. رێیەک دن ژ بۆ راڤەکرنا جوداهیا د ناڤبەرا ڤان تەئۆریسیەنێن ئەرێنی و تەئۆریسیەنێن ئازادیێ یێن قاشۆ نەیینی دە ئەڤ ئە کو مەرڤ ل رێیێن پێناسەکرنا خ یە دگەرە. ژ بۆ کەسێن کو خوەدی نێرینەک تەنگ ئا ل سەر سینۆرکرنان ئن، خ ب ئاوایەک کێم تایبەتمەندی، ب ئاوایەک گشتیتر تێ پێناسەکرن ( ئەم دکارن خ وەکی پێکانینا یەک ژ رێزەک بەرفرەهـ ئا ڤەبژارکان ببینن). ژ بۆ کەسێن کو خوەدی نێرینەک بەرفرەهـ ئا ل سەر سینۆرکرنان، خ ب وایەکی پر تایبەتتر تێ پێناسەکرن. ئەو تەنێ دکارە بەهسا بدەستخستنا ڤەبژارکەک تەیبەتی ئان کۆمەک بچووک ئا ڤەبژارکان بکە.

تشتا ژ ڤێ جوداهییێ مایی، چارچۆڤەیەک ژ بۆ دابەشکرنا تێگهیشتنێن ئازادیێ ل گۆری لهەڤهاتنا وان ب کەڤنەشۆپیا لیبەرال ئا کلاسیک رە خزمەت دکە. د ناڤبەرا نێرینێن جوودا یێن ئازادیێ یێن د جوداهیا بەرلن دە شباندنەک هەڤبەریەک مالباتی هەیە، لێ د هەمان دەمێ دە نەزەلالی ژی هەیە کا هن نێرین ژ کیژان ئالی ڤە گرێدایی نە. فاکتۆرەک سەرەکە کو ڤێ وەکهەڤییێ دیار دکە گرینگیا کو فیلۆزۆف ددن تێگەها خوە یە. یێن کو ل ئالیێ ئپۆزیتیفئ ئن، باوەری، خوەستەک و نرخێن مرۆڤەکی ژ بۆ تێگهیشتنا ئازادیا وان گرینگ دبینن. بەرەڤاژی ڤێ، یێن کو ل ئالیێ ئنەیینیئ نە - یێن کو بێتر ب کەڤنەشۆپیا لیبەرال ئا کلاسیک ڤە گرێدایی نە - پرسینا ڤان پرسان وەکی گەفەک ل سەر روومەت ئان یەکپارەبوونا تاکەکەسی دبینن. ب کورتاسی، ئالیەک ب جیهانا هوندورین ئا تاکەکەسی رە ئەلەقەدار ئە، لێ یا دن ئیدا دکە کو دڤێ ئەم نەکەڤن ناڤ ڤێ قادێ.

بیبلییۆگرافی

خەباتێن دەستپێکێ

·          فەئنبەرگ، ژ.، 1973، سۆجال پهلۆسۆپهی، نەو ژەرسەی: پرەنتجە-هالل، جهـ. 1 [ئارتجلە-لەنگتهـ گەنەرال ئنترۆدوجتۆن].

·          فلجکسجهوهـ، ک.، 2007، فرەئەدۆم. جۆنتەمپۆراری لبەرال پەرسپەجتڤەس، جامبردگە: پۆلتی [ئنترۆدوجتۆن تۆ بەرلن ئاند ماججاللوم تۆگەتهەر وتهـ ئانالیسس ئۆف تهە جۆنجەپتۆنس ئۆف فرەئەدۆم ئۆف نۆزجک، ستەئنەر، دوۆرکن ئاند راز].

·          جارتەر، ئ.، کرامەر، م. هـ. ئاند ستەئنەر، هـ. (ئەدس.)، 2007، فرەئەدۆم: ئا پهلۆسۆپهجال ئانتهۆلۆگی، ئۆخفۆرد: بلاجکوەلل [لارگە نومبەر ئۆف ئەخجەرپتس فرۆم ئالل تهە ماژۆر جۆنتەمپۆراری جۆنتربوتۆنس تۆ تهە ئنتەرپرەتاتۆن ئۆف فرەئەدۆم، وتهـ ئەدتۆرال ئنترۆدوجتۆنس. تهە فرست ئۆف ئتس ننە سەجتۆنس ئس سپەجفجاللی ئۆن پۆستڤە ڤس نەگاتڤە لبەرتی].

·          گرای، ت.، 1991، فرەئەدۆم، لۆندۆن: ماجمللان [جۆمپرەهەنسڤە بۆئۆک-لەنگتهـ ئنترۆدوجتۆن].

·          کوکاتهاس، ج.، 1993، لبەرتی، ئن ر. گۆئۆدن ئاند پ. پەتتت (ئەدس.)، ئا جۆمپانۆن تۆ جۆنتەمپۆراری پۆلتجال پهلۆسۆپهی، ئۆخفۆرد: بلاجکوەلل [ئارتجلە-لەنگتهـ گەنەرال ئنترۆدوجتۆن].

·          پەلجزینسک، ز. ئاند گرای، ژ. (ئەدس.)، 1984، جۆنجەپتۆنس ئۆف لبەرتی ئن پۆلتجال پهلۆسۆپهی، لۆندۆن: ئاتهلۆنە پرەسس [جۆللەجتۆن ئۆف ئەسسایس ئۆن سنگلە ئائوتهۆرس، مۆستلی هستۆرجال].

·          مللەر، د. (ئەد.)، 2006، تهە لبەرتی رەئادەر، بۆئولدەر، جۆ: پارادگم پوبلسهەرس. رەپرنتەد، نەو یۆرک: رۆئوتلەدگە 2016 [رەپرەسەنتاتڤە ئانتهۆلۆگی ئۆف جۆنتەمپۆراری ئەسسایس، ئنجلودنگ بەرلن ئاند هس جرتجس، وتهـ ئەدتۆرال ئنترۆدوجتۆن ئاند ئا گوئدە تۆ فورتهەر رەئادنگ].

·          پلانت، ر.، 1991، مۆدەرن پۆلتجال تهۆئوگهت، ئۆخفۆرد: بلاجکوەلل، جهـ 1 [ئارتجلە-لەنگتهـ گەنەرال ئنترۆدوجتۆن].

·          سجهمدتز، د. ئاند پاڤەل، ج. ئە. (ئەدس)، 2018، تهە ئۆخفۆرد هاندبۆئۆک ئۆف فرەئەدۆم، نەو یۆرک: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس [جۆللەجتۆن ئۆف ئەسسایس بی ماژۆر جۆنتەمپۆراری ئائوتهۆرس، بۆتهـ جۆنجەپتوئال ئاند هستۆرجال، ئاند رەلاتنگ فرەئەدۆم تۆ ئۆتهەر پۆلتجال جۆنجەپتس سوجهـ ئاس رولە ئۆف لاو، سەلف-ئۆونەرسهپ، ئەقوئالتی، ئەخپلۆئتاتۆن، ئاند دەمۆجراجی].

خەباتێن دن

·          ئارنەسۆن، ر. ژ.، 1985، ‘فرەئەدۆم ئاند دەسرەئ، جانادان ژۆئورنال ئۆف پهلۆسۆپهی، 3: 425–48.

·          بائوم، ب. ئاند نجهۆلس، ر. (ئەدس.)، 2013، ئسائاهـ بەرلن ئاند تهە پۆلتجس ئۆف فرەئەدۆم. «توۆ جۆنجەپتس ئۆف لبەرتی» 50 یەئارس لاتەر، لۆندۆن: رۆئوتلەدگە.

·          بادەر، ر.، 2018، ‘مۆرالزەد جۆنجەپتۆنس ئۆف لبەرتیئ، ئن سجهمدتز ئاند پاڤەل 2018: 59–75.

·          باڤەتتا، س.، 2004، ‘مەئاسورنگ فرەئەدۆم ئۆف جهۆئجە: ئان ئالتەرناتڤە ڤەو ئۆف ئا رەجەنت لتەراتورەئ، سۆجال جهۆئجە ئاند وەلفارە، 22: 29–48.

·          باڤەتتا، س. ئاند ناڤاررا، پ.، 2012، تهە ئەجۆنۆمجس ئۆف فرەئەدۆم. تهەئۆری، مەئاسورەمەنت، ئاند پۆلجی ئمپلجاتۆنس، نەو یۆرک: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.

·          باڤەتتا، س.، ناڤاررا، پ. ئاند مائمۆنە، د.، 2014، فرەئەدۆم ئاند تهە پورسوئت ئۆف هاپپنەسس. ئان ئەجۆنۆمج ئاند پۆلتجال پەرسپەجتڤە، نەو یۆرک: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.

·          بەرلن، ئ.، 1969، ‘توۆ جۆنجەپتس ئۆف لبەرتیئ، ئن ئ. بەرلن، فۆئور ئەسسایس ئۆن لبەرتی، لۆندۆن: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس: 118–72. نەو ئەد. ئن بەرلن 2002: 166–217.

·          –––، 1978، ‘فرۆم هۆپە ئاند فەئار سەت فرەئەئ، ئن ئ. بەرلن، جۆنجەپتس ئاند جاتەگۆرەس. پهلۆسۆپهجال ئەسسایس، ئەد. هـ. هاردی، لۆندۆن: هۆگارتهـ پرەسس؛ ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس، 1980: 173–98. رەپرنتەد ئن بەرلن 2002: 252–79.

·          –––، 2002، لبەرتی، ئەد. هـ. هاردی، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس، 2002.

·          بۆببۆ، ن.، 1955، ‘لا لبەرتà دەئ مۆدەرن جۆمپاراتا ئا قوئەللا دەئ پۆستەرئ، ئن ن. بۆببۆ، پۆلتجا ئە جولتورا، تورن: ئەئنائود: 160–94.

·          بۆسانقوئەت، ب.، 1899، تهە پهلۆسۆپهجال تهەئۆری ئۆف تهە ستاتە، لۆندۆن: ماجمللان.

·          برەئەن، ک. ئاند مجبردە، ج. (ئەدس.)، 2015، ‘فرەئەدۆم ئاند دۆمناتۆن: ئەخپلۆرنگ رەپوبلجان فرەئەدۆمئ، سپەجال ئسسوئە ئۆف جرتجال رەڤەو ئۆف ئنتەرناتۆنال سۆجال ئاند پۆلتجال پهلۆسۆپهی، 18: 349–485. رەپرنتەد ئاس ئەخپلۆرنگ رەپوبلجان فرەئەدۆم. فرەئەدۆم ئاند دۆمناتۆن، لۆندۆن: رۆئوتلەدگە، 2018.

·          بروئن، ب. دە، 2009، ‘لبەرال ئاند رەپوبلجان فرەئەدۆمئ، ژۆئورنال ئۆف پۆلتجال پهلۆسۆپهی، 17: 418–39.

·          جارتەر، ئ.، 1999، ئا مەئاسورە ئۆف فرەئەدۆم، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.

·          –––، 2007، ‘سۆجال پۆوەر ئاند نەگاتڤە فرەئەدۆمئ، هۆمۆ ئۆئەجۆنۆمجوس، 24: 187–229، رەپرنتەد ئن م. ژ. هۆللەر ئاند هـ. نورم (ئەدس)، پۆوەر، ڤۆتنگ، ئاند ڤۆتنگ پۆوەر: 30 یەئارس ئافتەر، بەرلن: سپرنگەر، 2013.

·          –––، 2008، ‘هۆو ئارە پۆوەر ئاند ئونفرەئەدۆم رەلاتەد؟ئ، ئن لابۆردە ئاند ماینۆر 2008، پپ. 58–82.

·          –––، 2011ا، ‘رەسپەجت ئاند تهە باسس ئۆف ئەقوئالتیئ، ئەتهجس، 121: 538–71.

·          –––، 2011ب، ‘تهە میتهـ ئۆف «مەرەلی فۆرمال فرەئەدۆم»ئ، ژۆئورنال ئۆف پۆلتجال پهلۆسۆپهی، 19: 486–95، رەپرنتەد ئن س. جاهن ئاند ر. ب. تالسسە (ئەدس.)، پۆلتجال پهلۆسۆپهی ئن تهە توەنتی-فرست جەنتوری. ئەسسەنتال ئەسسایس، بۆئولدەر جۆ.: وەستڤەو پرەسس، 2013: 169–78.

·          –––، 2015، ‘ڤالوئە-فرەئەنەسس ئاند ڤالوئە-نەئوترالتی ئن تهە ئانالیسس ئۆف پۆلتجال جۆنجەپتسئ، ئن د. سۆبەل، پ. ڤاللەنتینە ئاند س. والل (ئەدس.)، ئۆخفۆرد ستودەس ئن پۆلتجال پهلۆسۆپهی (ڤۆلومە 1): 279–305.

·          جارتەر، ئ. ئاند کرامەر، م. هـ.، 2008، ‘هۆو جهانگەس ئن ئۆنەئس پرەفەرەنجەس جان ئاففەجت ئۆنەئس فرەئەدۆم (ئاند هۆو تهەی جاننۆت): ئا رەپلی تۆ دۆودنگ ئاند ڤان هەئەسئ، ئەجۆنۆمجس ئاند پهلۆسۆپهی، 2008، 24: 81–96.

·          جارتەر، ئ. ئاند سهنایدەرمان، ر.، 2019، ‘تهە ئمپۆسسبلتی ئۆف «فرەئەدۆم ئاس ئندەپەندەنجە»ئ، پۆلتجال سجەنجە رەڤەو، 17: 136–46.

·          جارتەر، ئ. ئاند ستەئنەر، هـ.، فۆرتهجۆمنگ، ‘فرەئەدۆم وتهۆئوت ترممنگس: تهە پەرلس ئۆف ترڤالەنجەئ، ئن ڤ. ئا. ژ. کورک ئاند م. مجبردە (ئەدس)، وتهۆئوت ترممنگس. تهە لەگال، مۆرال، ئاند پۆلتجال پهلۆسۆپهی ئۆف ماتتهەو کرامەر، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.

·          جهرستمان، ژ.، 1991، ‘لبەرالسم ئاند ئندڤدوئال پۆستڤە فرەئەدۆمئ، ئەتهجس، 101: 343–59.

·          –––، 2005، ‘ساڤنگ پۆستڤە فرەئەدۆمئ، پۆلتجال تهەئۆری، 33: 79–88؛ رەڤسەد ڤەرسۆن ئەنتتلەد ‘جان پۆستڤە فرەئەدۆم بە ساڤەد؟ئ، ئن س. جاهن ئاند ر. ب. تالسسە (ئەدس.)، پۆلتجال پهلۆسۆپهی ئن تهە توەنتی-فرست جەنتوری. ئەسسەنتال ئەسسایس، بۆئولدەر جۆ.: وەستڤەو پرەسس، 2013: 155–68.

·          –––، 2009، تهە پۆلتجس ئۆف پەرسۆنس. ئندڤدوئال ئائوتۆنۆمی ئاند سۆجۆ-هستۆرجال سەلڤەس، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.

·          –––، 2013، ‘فرەئەدۆم، ئائوتۆنۆمی، ئاند سۆجال سەلڤەسئ، ئن بائوم ئاند نجهۆلس 2013: 87–101.

·          –––، 2017، ‘ئانالیزنگ فرەئەدۆم فرۆم تهە سهادۆوس ئۆف سلاڤەریئ، ژۆئورنال ئۆف گلۆبال سلاڤەری، 2: 162–84.

·          –––، 2021 (ئەد.)، پۆستڤە لبەرتی. پاست، پرەسەنت، ئاند فوتورە، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.

·          جهرستمان، ژ. (ئەد.)، 1989، تهە ئننەر جتادەل: ئەسسایس ئۆن ئندڤدوئال ئائوتۆنۆمی، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.

·          جۆهەن، گ. ئا.، 1988، هستۆری، لابۆئور ئاند فرەئەدۆم: تهەمەس فرۆم مارخ، ئۆخفۆرد: جلارەندۆن پرەسس.

·          –––، 1995، سەلف-ئۆونەرسهپ، فرەئەدۆم ئاند ئەقوئالتی، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.

·          –––، 2006، جاپتالسم، فرەئەدۆم ئاند تهە پرۆلەتارات، ئن مللەر 2006: 163–82.

·          –––، 2011، ‘فرەئەدۆم ئاند مۆنەیئ، ئن گ. ئا. جۆهەن، ئۆن تهە جوررەنجی ئۆف ئەگالتاران ژوستجە ئاند ئۆتهەر ئەسسایس ئن پۆلتجال پهلۆسۆپهی، ئەد. م. ئۆتسوکا، پرنجەتۆن نژ: پرنجەتۆن ئونڤەرستی پرەسس، پپ. 166–199.

·          جۆهەن، م.، 1960، ‘بەرلن ئاند تهە لبەرال ترادتۆنئ، پهلۆسۆپهجال قوئارتەرلی، 10، پپ. 216–27.

·          جۆئۆلە، د.، 2013، ‘فرۆم راتۆنالسم تۆ مجرۆ-پۆوەر: فرەئەدۆم ئاند ئتس ئەنەمەسئ، ئن بائوم ئاند نجهۆلس 2013: 199–215.

·          جôتێ، ن.، 2020، ‘وەئاکنەسس ئۆف تهە ولل ئاند تهە مەئاسورەمەنت ئۆف فرەئەدۆمئ، ئەتهجس، 130: 384–414.

·          جرۆجکەر، ل.، 1980، پۆستڤە لبەرتی، لۆندۆن: نژهۆفف.

·          دای، ژ. پ.، 1970، ‘ئۆن لبەرتی ئاند تهە رەئال وللئ، پهلۆسۆپهی، 45: 177–92، رەپرنتەد ئن دای 1987.

·          –––، 1987، لبەرتی ئاند ژوستجە، لۆندۆن: جرۆئۆم هەلم.

·          دە وسپەلائەرە، ژ. ئاند جاساسساس، د.، 2014، ‘ئا لفە ئۆف ئۆنەئس ئۆون: رەپوبلجان فرەئەدۆم ئاند دسابلتیئ، دسابلتی ئاند سۆجەتی، 29: 402–16.

·          دمۆڤا-جۆئۆکسۆن، م.، 2003، ‘ئا نەو سجهەمە ئۆف پۆستڤە ئاند نەگاتڤە فرەئەدۆم: رەجۆنستروجتنگ ت. هـ. گرەئەن ئۆن فرەئەدۆمئ، پۆلتجال تهەئۆری، 31: 508–32.

·          دمۆڤا-جۆئۆکسۆن، م.، 2020، رەتهنکنگ پۆستڤە ئاند نەگاتڤە لبەرتی، لۆندۆن: رۆئوتلەدگە.

·          دۆودنگ، ک. ئاند ڤان هەئەس، م.، 2007، ‘جۆئونتەرفاجتوئال سوججەسس ئاند نەگاتڤە فرەئەدۆمئ، ئەجۆنۆمجس ئاند پهلۆسۆپهی، 23: 141–162.

·          دوۆرکن، گ.، 1988، تهە تهەئۆری ئاند پراجتجە ئۆف ئائوتۆنۆمی، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.

·          دوۆرکن، ر.، 1977، تاکنگ رگهتس سەرۆئوسلی، لۆندۆن: دوجکوۆرتهـ.

·          –––، 2011، ژوستجە فۆر هەدگەهۆگس، جامبردگە، ما: هارڤارد ئونڤەرستی پرەسس.

·          فلاتهمان، ر.، 1987، تهە پهلۆسۆپهی ئاند پۆلتجس ئۆف فرەئەدۆم، جهجاگۆ: جهجاگۆ ئونڤەرستی پرەسس.

·          گارنەتت، م.، 2007، ‘ئگنۆرانجە، ئنجۆمپەتەنجە ئاند تهە جۆنجەپت ئۆف لبەرتیئ، ژۆئورنال ئۆف پۆلتجال پهلۆسۆپهی، 15: 428–46.

·          –––، 2016، ‘ڤالوئە-نەئوترالتی ئاند تهە رانکنگ ئۆف ئۆپپۆرتونتی سەتسئ، ئەجۆنۆمجس ئاند پهلۆسۆپهی، 32: 99–119.

·          –––، 2018، ‘جۆئەرجۆن: تهە ورۆنگ ئاند تهە بادئ، ئەتهجس، 128: 545–73.

·          –––، فۆرتهجۆمنگ، ‘پرەڤەنتۆن، جۆئەرجۆن، ئاند توۆ جۆنجەپتس ئۆف نەگاتڤە لبەرتی ئ، ئن ڤ. ئا. ژ. کورک ئاند م. مجبردە (ئەدس)، وتهۆئوت ترممنگس. تهە لەگال، مۆرال، ئاند پۆلتجال پهلۆسۆپهی ئۆف ماتتهەو کرامەر، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.

·          گببس، ب.، 1976، فرەئەدۆم ئاند لبەراتۆن، لۆندۆن: جهاتتۆ ئاند وندوس.

·          گۆئۆدن، ر. ئە. ئاند ژاجکسۆن، ف.، 2007، ‘فرەئەدۆم فرۆم فەئارئ، پهلۆسۆپهی ئاند پوبلج ئاففائرس، 35: 249–65

·          گۆرر، م.، 1989، جۆئەرجۆن، فرەئەدۆم ئاند ئەخپلۆئتاتۆن، نەو یۆرک: پەتەر لانگ.

·          گۆئولد، ج. ج. 2013، ‘رەترەڤنگ پۆستڤە فرەئەدۆم ئاند وهی ئت ماتتەرسئ، ئن بائوم ئاند نجهۆلس 2013: 102–113.

·          ––– 2021، ‘رەفرامنگ دەمۆجراجی وتهـ پۆستڤە فرەئەدۆم: تهە پۆوەر ئۆف لبەرتی رەجۆنسدەرەدئ، ئن جهرستمان 2021: 141–54.

·          گرانت، ج.، 2013، ‘فرەئەدۆم ئاند ئۆپپرەسسۆنئ، پۆلتجس، پهلۆسۆپهی ئاند ئەجۆنۆمجس، 12: 413–25.

·          گرای، ژ.، 1980، ‘ئۆن نەگاتڤە ئاند پۆستڤە لبەرتیئ، پۆلتجال ستودەس، 28: 507–26.

·          –––، 1995، ئسائاهـ بەرلن، لۆندۆن: هارپەرجۆللنس.

·          گرەئەن، ت. هـ.، 1895، لەجتورەس ئۆن تهە پرنجپلەس ئۆف پۆلتجال ئۆبلگاتۆن، لۆندۆن: لۆنگمانس، گرەئەن.

·          هایەک، ف. ئا. ڤۆن، 1960، تهە جۆنستتوتۆن ئۆف لبەرتی، لۆندۆن: رۆئوتلەدگە ئاند کەگان پائول.

·          –––، 1982، لاو، لەگسلاتۆن ئاند لبەرتی، لۆندۆن: رۆئوتلەدگە.

·          هەئەس، م. ڤان، 2000، لەگال رەدوجتۆنسم ئاند فرەئەدۆم، دۆردرەجهت: کلووەر.

·          هندرجکس، ف.، 2008، ‘تهە فرەئەدۆم ئۆف جۆللەجتڤە ئاگەنتسئ، ژۆئورنال ئۆف پۆلتجال پهلۆسۆپهی، 16: 165–83.

·          هرسجهمانن، ن. ژ.، 2003، تهە سوبژەجت ئۆف لبەرتی: تۆوارد ئا فەمنست تهەئۆری ئۆف فرەئەدۆم، پرنجەتۆن نژ: پرنجەتۆن ئونڤەرستی پرەسس.

·          –––، 2013، ‘بەرلن، فەمنسم، ئاند پۆستڤە لبەرتیئ، ئن بائوم ئاند نجهۆلس 2013: 185–98.

·          –––، 2021، ‘دسابلتی ئاند پۆستڤە لبەرتیئ، ئن جهرستمان 2021: 155–73.

·          هۆننەتهـ، ئا.، 2014، فرەئەدۆمئس رگهت. تهە سۆجال فۆئونداتۆنس ئۆف دەمۆجراتج لفە، جامبردگە، پۆلتی پرەسس.

·          ئنگهام، س. ئاند لۆڤەتت، ف.، 2019، ‘رەپوبلجان فرەئەدۆم، پۆپولار جۆنترۆل، ئاند جۆللەجتڤە ئاجتۆنئ، ئامەرجان پۆلتجال سجەنجە رەڤەو، 63: 774–87.

·          کربی، ن.، 2016، ‘رەڤسنگ رەپوبلجان لبەرتی: وهات ئس تهە دففەرەنجە بەتوەئەن ئا دسنتەرەستەد گەنتلە گانت ئاند ئا دەتەررەد جرمنال؟ئ، رەس پوبلجا، 22، 369–86.

·          کرامەر، م. هـ.، 2003، تهە قوئالتی ئۆف فرەئەدۆم، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.

·          –––، 2008، ‘لبەرتی ئاند دۆمناتۆنئ، ئن لابۆردە ئاند ماینۆر 2008: 31–57.

·          کرستژáنسسۆن، ک.، 1996، سۆجال فرەئەدۆم: تهە رەسپۆنسبلتی ڤەو، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.

·          لابۆردە، ج. ئاند ماینۆر، ژ. (ئەدس.)، 2008، رەپوبلجانسم ئاند پۆلتجال تهەئۆری، ئۆخفۆرد: بلاجکوەلل.

·          لانگ، گ.، 2012، ‘ئنڤگلاتنگ رەپوبلجان لبەرتیئ، پهلۆسۆپهجال قوئارتەرلی، 62: 273–93.

·          لۆڤەتت، ف.، 2010، ئا گەنەرال تهەئۆری ئۆف دۆمناتۆن ئاند ژوستجە، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.

·          –––، 2018، ‘نۆن-دۆمناتۆنئ، ئن سجهمدتز ئاند پاڤەل 2018: 102–123.

·          –––، فۆرتهجۆمنگ، تهە وەلل-ئۆردەرەد رەپوبلج، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.

·          لست، ج. ئاند ڤالەنتن، ل.، 2016، ‘فرەئەدۆم ئاس ئندەپەندەنجەئ، ئەتهجس، 126: 1043–74.

·          ماججاللوم، گ. ج. ژر.، 1967، ‘نەگاتڤە ئاند پۆستڤە فرەئەدۆمئ، پهلۆسۆپهجال رەڤەو، 76: 312–34، رەپرنتەد ئن مللەر 2006: 100–122.

·          ماجپهەرسۆن، ج. ب.، 1973، بەرلنئس دڤسۆن ئۆف لبەرتی، ئن ج. ب. ماجپهەرسۆن، دەمۆجراتج تهەئۆری: ئەسسایس ئن رەترەڤال، ئۆخفۆرد: جلارەندۆن پرەسس: 95–119.

·          ماسۆن، ئا.، 1996، ‘وۆرکەرس ئونفرەئەدۆم ئاند وۆمەنسئ ئونفرەئەدۆم: ئس تهەرە ئا سگنفجانت ئانالۆگی؟، پۆلتجال ستودەس، 44، 75–87.

·          مللەر، د.، 1983، ‘جۆنسترائنتس ئۆن فرەئەدۆمئ، ئەتهجس، 94: 66–86. پارتال رەپرنت ئن مللەر 2006: 183–99.

·          ملنە، ئا. ژ. م.، 1968، فرەئەدۆم ئاند رگهتس، لۆندۆن: گەئۆرگە ئاللەن ئاند ئونون.

·          مۆئەن، ل. ژ. ک.، فۆرتهجۆمنگ، ‘ئەلمناتنگ تەرمس ئۆف جۆنفوسۆن. رەسۆلڤنگ تهە لبەرال-رەپوبلجان دسپوتەئ، ژۆئورنال ئۆف ئەتهجس.

·          مۆررسس، پ.، 2012، ‘وهات ئس فرەئەدۆم ئف ئت ئس نۆت پۆوەر؟ئ، تهەئۆرا، 59: 1–25.

·          نەلسۆن، ئە.، 2005، ‘لبەرتی: ئۆنە جۆنجەپت تۆئۆ مانی؟ئ، پۆلتجال تهەئۆری، 33: 58–78.

·          نۆزجک، ر.، 1974، ئانارجهی، ستاتە ئاند ئوتۆپا، نەو یۆرک: باسج بۆئۆکس.

·          نوسسبائوم، م. ج.، 2006، فرۆنتەرس ئۆف ژوستجە. دسابلتی، ناتۆنالتی، سپەجەس مەمبەرسهپ، جامبردگە، ما: هارڤارد ئونڤەرستی پرەسس.

·          نوسسبائوم، م.ج. 2001، جرەئاتنگ جاپابلتەس. تهە هومان دەڤەلۆپمەنت ئاپپرۆئاجهـ، جامبردگە، ما: هارڤارد ئونڤەرستی پرەسس.

·          ئۆپپەنهەئم، ف. ئە.، 1961، دمەنسۆنس ئۆف فرەئەدۆم: ئان ئانالیسس، نەو یۆرک: ست. مارتنئس پرەسس.

·          –––، 1981، پۆلتجال جۆنجەپتس: ئا رەجۆنستروجتۆن، ئۆخفۆرد، بلاجکوەلل.

·          پانسارد، پ.، 2012، ‘پۆوەر ئاند فرەئەدۆم: ئۆپپۆستە ئۆر ئەقوئڤالەنت جۆنجەپتس؟ئ، تهەئۆرا، 59: 26–44.

·          پاتتانائک، پ. ئاند خو، ی.، 1990، ‘ئۆن رانکنگ ئۆپپۆرتونتی سەتس ئن تەرمس ئۆف فرەئەدۆم ئۆف جهۆئجەئ، رەجهەرجهەس ئەجۆنۆمقوئەس دە لۆئوڤائن، 56: 383–90.

·          –––، 1998، ‘ئۆن پرەفەرەنجە ئاند فرەئەدۆمئ، تهەئۆری ئاند دەجسۆن، 44: 173–98.

·          پەتتت، پ.، 1997، رەپوبلجانسم: ئا تهەئۆری ئۆف فرەئەدۆم ئاند گۆڤەرنمەنت، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.

·          –––، 2001، ئا تهەئۆری ئۆف فرەئەدۆم، جامبردگە: پۆلتی پرەسس.

·          –––، 2008ا، ‘فرەئەدۆم ئاند پرۆبابلتی. ئا جۆممەنت ئۆن گۆئۆدن ئاند ژاجکسۆنئ، پهلۆسۆپهی ئاند پوبلج ئاففائرس، 36: 206–20.

·          –––، 2008ب، ‘رەپوبلجان فرەئەدۆم: تهرەئە ئاخۆمس، فۆئور تهەئۆرەمسئ، ئن لابۆردە ئاند ماینۆر 2008: 102–130.

·          –––، 2011، ‘تهە ئنستابلتی ئۆف فرەئەدۆم ئاس نۆن-ئنتەرفەرەنجە. تهە جاسە ئۆف ئسائاهـ بەرلنئ، ئەتهجس، 121: 693–716.

·          –––، 2012، ئۆن تهە پەئۆپلەئس تەرمس. ئا رەپوبلجان تهەئۆری ئاند مۆدەل ئۆف دەمۆجراجی، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.

·          –––، 2014، ژوست فرەئەدۆم. ئا مۆرال جۆمپاسس فۆر ئا جۆمپلەخ وۆرلد، نەو یۆرک: نۆرتۆن.

·          پتکن، هـ.، 1988، ‘ئارە فرەئەدۆم ئاند لبەرتی تونس؟ئ، پۆلتجال تهەئۆری، 16: 523–52.

·          پلامەناتز، ژ.، 1938، جۆنسەنت، فرەئەدۆم ئاند پۆلتجال ئۆبلگاتۆن، لۆندۆن: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.

·          راولس، ژ.، 1971، ئا تهەئۆری ئۆف ژوستجە، جامبردگە، ما: هارڤارد ئونڤەرستی پرەسس.

·          –––، 1991، پۆلتجال لبەرالسم، نەو یۆرک: جۆلومبا ئونڤەرستی پرەسس.

·          رججارد، م.، 2007، ‘بەرلن ئۆن لبەرتیئ، ئن گ. جرۆودەر ئاند هـ. هاردی (ئەدس.)، تهە ئۆنە ئاند تهە مانی. رەئادنگ ئسائاهـ بەرلن، ئامهەرست نی: پرۆمەتهەئوس بۆئۆکس: 119–39.

·          رۆتهبارد، م. ن.، 1982، تهە ئەتهجس ئۆف لبەرتی، ئاتلانتج هگهلاندس: هومانتەس پرەسس.

·          روگگەرۆ، گ. دە، 1925، ستۆرا دەل لبەرالسمۆ ئەئورۆپەئۆ، بار: لاتەرزا، ئەنگلسهـ ر. گ. جۆللنگوۆئۆد، تهە هستۆری ئۆف ئەئورۆپەئان لبەرالسم، لۆندۆن: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس 1927.

·          سەن، ئا.، 1985، ‘وەلل-بەئنگ، ئاگەنجی ئاند فرەئەدۆمئ، ژۆئورنال ئۆف پهلۆسۆپهی، 82: 169–221.

·          –––، 1988، ‘فرەئەدۆم ئۆف جهۆئجە: جۆنجەپت ئاند جۆنتەنتئ، ئەئورۆپەئان ئەجۆنۆمج رەڤەو، 32: 269–94.

·          –––، 1992، ئنەقوئالتی رەئەخامنەد، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.

·          –––، 2002، راتۆنالتی ئاند فرەئەدۆم، جامبردگە، ما: هارڤارد ئونڤەرستی پرەسس.

·          سجهمدت، ئا.، 2015، ‘وهی ئانمالس هاڤە ئان ئنتەرەست ئن فرەئەدۆمئ، هستۆرجال سۆجال رەسەئارجهـ، 40: 92–109.

·          –––، 2016، ‘ئابلتەس ئاند تهە سۆئورجەس ئۆف ئونفرەئەدۆمئ، ئەتهجس، 126: 179–207.

·          –––، 2018، ‘دۆمناتۆن وتهۆئوت ئنەقوئالتی؟ رەپوبلجانسم، موتوئال دۆمناتۆن، ئاند گون جۆنترۆلئ، پهلۆسۆپهی ئاند پوبلج ئاففائرس، 46، پپ. 175–206.

·          –––، 2020، ‘دۆئەس جۆللەجتڤە ئونفرەئەدۆم ماتتەر؟ ئندڤدوئالسم، پۆوەر ئاند پرۆلەتاران ئونفرەئەدۆمئ، جرتجال رەڤەو ئۆف ئنتەرناتۆنال سۆجال ئاند پۆلتجال پهلۆسۆپهی، فرست ئۆنلنە 06 ئۆجتۆبەر 2020. دۆئ:10.1080/13698230.2020.1830350

·          سهارۆن، ئا.، 2016، ‘دۆمناتۆن ئاند تهە رولە ئۆف لاوئ، ئن د. سۆبەل، پ. ڤاللەنتینە ئاند س. والل (ئەدس.)، ئۆخفۆرد ستودەس ئن پۆلتجال پهلۆسۆپهی (ڤۆلومە 2)، نەو یۆرک: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس: 128–55.

·          سهنایدەرمان، ر.، 2012، ‘لبەرال ڤس. رەپوبلجان نۆتۆنس ئۆف فرەئەدۆمئ، پۆلتجال ستودەس، 60: 44–58.

·          –––، 2013، ‘سۆجال فرەئەدۆم، مۆرال رەسپۆنسبلتی، ئاجتۆنس ئاند ئۆمسسۆنسئ، پهلۆسۆپهجال قوئارتەرلی، 63: 716–39.

·          –––، 2016، ‘ئان جارتەرئس نۆن-ئەڤالوئاتڤە تهەئۆری ئۆف فرەئەدۆم ئاند دڤەرستی. ئا جرتقوئەئ، سۆجال جهۆئجە ئاند وەلفارە، 46: 39–55.

·          سمپسۆن، ت. و.، 2017، ‘تهە ئمپۆسسبلتی ئۆف رەپوبلجان فرەئەدۆمئ، پهلۆسۆپهی ئاند پوبلج ئاففائرس، 45: 28–53.

·          سکننەر، ق.، 1998، لبەرتی بەفۆرە لبەرالسم، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.

·          –––، 2002، ‘ئا تهرد جۆنجەپت ئۆف لبەرتیئ، پرۆجەئەدنگس ئۆف تهە برتسهـ ئاجادەمی، 117(237): 237–68.

·          –––، 2008، ‘فرەئەدۆم ئاس تهە ئابسەنجە ئۆف ئاربتراری پۆوەرئ، ئن لابۆردە ئاند ماینۆر 2008: 83–101.

·          ستەئنەر، هـ.، 1974–5، ‘ئندڤدوئال لبەرتیئ، پرۆجەئەدنگس ئۆف تهە ئارستۆتەلان سۆجەتی، 75: 33–50، رەپرنتەد ئن مللەر 2006: 123–40.

·          –––، 1983، ‘هۆو فرەئە: جۆمپوتنگ پەرسۆنال لبەرتیئ، ئن ئا. پهللپس گرففتهس، ئۆف لبەرتی، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس: 73–89.

·          –––، 1994، ئان ئەسسای ئۆن رگهتس، ئۆخفۆرد: بلاجکوەلل.

·          –––، 2001، ‘فرەئەدۆم ئاند بڤالەنجەئ، ئن جارتەر ئاند رججارد 2001: 57–68.

·          سوگدەن، ر.، 1998، ‘تهە مەترج ئۆف ئۆپپۆرتونتیئ، ئەجۆنۆمجس ئاند پهلۆسۆپهی، 14: 307–337.

·          –––، 2003، ‘ئۆپپۆرتونتی ئاس ئا سپاجە فۆر ئندڤدوئالتی: ئتس ڤالوئە، ئاند تهە ئمپۆسسبلتی ئۆف مەئاسورنگ ئتئ، ئەتهجس، 113(4): 783–809.

·          –––، 2006، ‘وهات وە دەسرە، وهات وە هاڤە رەئاسۆن تۆ دەسرە، وهاتەڤەر وە مگهت دەسرە: ملل ئاند سەن ئۆن تهە ڤالوئە ئۆف ئۆپپۆرتونتیئ، ئوتلتاس، 18: 33–51.

·          تایلۆر، ج.، 1979، ‘وهاتئس ورۆنگ وتهـ نەگاتڤە لبەرتیئ، ئن ئا. ریان (ئەد.)، تهە ئدەئا ئۆف فرەئەدۆم، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس، رەپرنتەد ئن مللەر 2006: 141–62.

·          تایلۆر، م.، 1982، جۆممونتی، ئانارجهی ئاند لبەرتی، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس.

·          ڤان پارژس، پ.، 1995، رەئال فرەئەدۆم فۆر ئالل، ئۆخفۆرد: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس.

·          والدرۆن، ژ.، 1993، ‘هۆمەلەسسنەسس ئاند تهە ئسسوئە ئۆف فرەئەدۆمئ، ئن ژ. والدرۆن، لبەرال رگهتس. جۆللەجتەد پاپەرس 1981–1991، جامبردگە: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس: 309–38.

·          وەئنستۆجک، د. ئاند نادەئاو، ج. (ئەدس.)، 2004، رەپوبلجانسم: هستۆری، تهەئۆری ئاند پراجتجە، لۆندۆن: فرانک جاسس.

·          وەندت، ف.، 2011، ‘سلاڤەس، پرسۆنەرس، ئاند رەپوبلجان فرەئەدۆمئ، رەس پوبلجا، 17: 175–92.

·          وللامس، ب.، 2001، ‘فرۆم فرەئەدۆم تۆ لبەرتی: تهە جۆنستروجتۆن ئۆف ئا پۆلتجال ڤالوئەئ، پهلۆسۆپهی ئاند پوبلج ئاففائرس، 30: 3–26.

·          یۆئونگ، ر.، 1986، ئائوتۆنۆمی. بەیۆند نەگاتڤە ئاند پۆستڤە لبەرتی، نەو یۆرک: ست. مارتنئس پرەسس.

·          زممەرمان، د.، 2002، ‘تاکنگ لبەرتەس: تهە پەرلس ئۆف «مۆرالزنگ» فرەئەدۆم ئاند جۆئەرجۆن ئن سۆجال تهەئۆری ئاند پراجتجەئ، سۆجال تهەئۆری ئاند پراجتجە، 28: 577–609.

چاڤکانییێن دن ئێن ئینتەرنەتێ

• تهە ئسائاهـ بەرلن ڤرتوئال لبراری (وۆلفسۆن جۆللەگە، ئۆخفۆرد)

• ئسائاهـ بەرلن ئۆنلنە (وۆلفسۆن جۆللەگە، ئۆخفۆرد)